Alimpapatok iti Panawen ti Ariangga

Maika-3 a Gunggona/ Salip iti Sarita iti Iluko, 2007 Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature/ Dagiti Hurado: Lilia Quindoza-Santiago, Juan S.P. Hidalgo Jr., Rufino L. Rebudal

 

Alimpapatok iti Panawen ti Ariangga

Sarita ni AURELIO S. AGCAOILI

 

Alimpatoc, 1, alimpapatoc. En cosas altas el extremo superior o cumber.=Tomaso tambien por lo mas alto a que uno puedo subir, v.g. en un arbol, en una cucana, etc. V. toctoc, patocpatoc. –El M.R.P Predicador Fr. Andres Carro, Vocabulario Iloco Espano, 1888.

 

 

I. Ti Pakasaritaan ti Mutia ti Ladingit, 1972

Maysaak a mutia, kunana. Mutia ti ladingit. Ken mutia met ti alimpatok dagiti amin a ragsak.

Siak ni Teresa, kunana, ngem timek ni Ina Wayawaya ti yesngaw dagiti bibigna. Adda bukod a biag dagitoy a bibig a tinubay dagiti buteng kadagiti sipnget ti pagbabakalan. Inap-apiras idi ni Bannuar dagitoy a bibig iti laksid dagiti rinnupak iti man kapatagan wenno iti kabambantayan.

Riknaen ni Teresa ti bibigna. Mariknana ti bibig ti Ina Wayawaya a nagawan. Babaen dagiti mailiw a ramayna a makaammo iti didigra kadagiti pannusa ti kabusor, iti pang-or ti batuta iti bukot, wenno iti kugtar ti nakabota a soldado, wenno iti tukkuol ti ngudo ti paltog iti bibig tapno iti sugat sadiay nga agsayasay ti dara a maisibog iti tapok, maigamer iti arimukamok tapno agsubli iti danum ti baybay, sa iti tudo, sa kadagiti bulbulong dagiti kayo iti kabakiran a kuta dagiti sabali pay a mannakidangadang a kas kadakuada ken Bannuar— babaen dagitoy a ramay nga idi un-unana saan a makaammo iti rigat ti makigapgapas ngem nakasursuro nga agbaredbed kadagiti dunor dagiti kapadada a mannakigubat, rinikna sadiay ni Teresa dagiti aglemlemmeng a lagip ni ayat a binendisionan dagiti mabigatan nga ar-arapaapda ken Bannuar: ti anakda a buniaganda iti Rebo nga agtawid kadagiti amin a tagainep dagiti mannakidangadang ken iti tagainep ni Ina Wayawaya, anak nga agtawid iti kari a wayawaya ken dangadang ni Ama Puon.

Uppat-lima-innem a henerasion, kuna ni Teresa, ket kitaenna dagiti ramayna a makaammo itan iti kapuyo, iti sugat iti panaggapas. 

Mutiaak iti saklot ti sipnget ken ti apiras ti ubing a rabii nga adda kadagiti bituen a kunam la no nagtutulag a nagawan itatta, kunana.

Umuliak iti bantay, iti Bantay Sinamar, ta sadiay nga idatonko ti atang dagiti panawen, ti atang ni ayat, ti atang ni agay-ayat nga awan patinggana, kunana.

Iti labba a susuonna adda ti sabsabot a naglaon iti niniugan, ti napaggudua a liningta nga itlog ti manok a minanador ti maysa a napaamo nga abuyo, ti nalangto a gawed nga uray la bumerde ti sagutna a sugpet ken nanam, ti bua a makaparegta nga aggapu a mismo iti immula ti nagawan a kaayan-ayat, ti muskada a parabur dagiti bangkag a sinukay dagiti arado ken pinget ken pannakaawat ti kayat a sawen ti pannakidangadang iti biag, ken ti arak ti basi nga isu ti nangpartuat manipud iti basi ti babai, ti nasam-it a basi ti babai a no tilmonen, saanna a panawan ti karabukob, agtalinaed sadiay, ket iti karabukob nga agbirok iti rugso kadagiti gumawgawawa a bibig.     Lagipenna ita ti panangpaingelna iti basi iti burnay, ti panangikabilna iti parek iti bennal— ti nasam-it a tubbog ti unas, ti panangikalina iti burnay iti sirok ti sarusar tapno di magargaraw, ti pananglukatna iti nakedngan nga aldaw, ken ti panagalingasaw ti nasam-it a basi ti babai, ti panangaronna iti pagarakan, ti naandur a panangkadkadua kenkuana ti apuy tapno makaruk-at ti arak iti basi, ti panagbalin ti basi a nakaro nga espiritu a no maitangguap, kunam la no nalamuyot a diro nga aglansad iti bibig, sa iti lilidduokan, sa iti barukong, sa iti boksit, sa iti kinatao, agingga a pabaraenna ti piditpidit, ti pispis, ti bibig, ti puso, ti ungto dagiti ramay, ti gitebgiteb dagiti pulso, ti timek, ti dila, ti pus-ong, ti kinatao.

Diakon agibit pay, kunana.

Bay-ak a ti ibit ti mangib-ibit kaniak, kinuna pay.

Iplastarna ti dalungdongna tapno di serken ti lamiis ti tengngedna, sa ti pispisna, sa ti piditpiditna.

Tarimaanenna ti panagplastar ti sussusuonenna a labba a naglaon iti datonna iti nagawan. Agisem— iti makaawat nga isem.

Mabisin met ti kararua, kunana, kas iti panagbisin ti barukong, ti idda, ti ules, ti pungan, ti bibig, ti sellang, Apo Dios a Manangngaasi, Apo Dios a Nagtagilasag, tapno maawatam ti pinarsuam, dakami a gumawgawa, Apo Dios, kaasiannakami, degdegam ti panangngaasimi iti bukodmi a bagi, degdegam ti panangngaasimi iti sabali, degdegam ti panangdegdegmi iti panangawatmi kadagiti misterio ti biag a dimi unay maawatan.

Agisem— iti makaawat nga isem.

Wanawananna ti agsipungtuan a kinelleng, dagiti di mamingga a bangkag, ti agpakpakada a tartaraudi a lawag ti aldaw iti adayo nga agtunda iti Bantay Sinamar.

Umanges iti nauneg ket bay-anna a lang-abenna amin a nasadiwa nga angin nga aggapu kadagiti tanap, turod, ken waig a mangliklikmut kenkuana.

Iti masanguananna, adda dagiti turod nga agtunda iti sungadan ti nabaneg a bantay nga iti sakaanan daytoy ket ti agassawa a duogan a puon ti mangga a pangidatonanna iti atang.

Matagtagainepna ni Bannuar.

Mabisinak, kuna ti nagawan ngem umis-isem. Adda rayray ti bituen kadagiti matana, adda panagpannakkel iti takderna. Addada iti sirok ti maysa a kayo a dina mailangaan ngem kayo a narukbos ket kunam la no maysa a higante a payong a makaatipa iti rungsot ti panawen. 

Agatangak, isungbatna iti nagawan.

Mawawak, kuna ti nagawan.

Agpatedtedak iti arak, mangilasinak iti baso iti sarukang, isungbatna iti nagawan.

Mailiwak, kuna ti nagawan.

Aprosak ti bibigmo, Bannuar, isungbatna iti nagawan. Babaen dagiti ramayko, birokek dagiti nabiag a kari dagiti nabiag nga agekmo.

Mailaak kenka, kuna ti nagawan.

Agur-urayak iti bantay, agur-uray ti sarukang kenka, agur-uray ti atang kenka, isungbatna iti nagawan.

Arakupennak, kuna ti nagawan. Adda biag kadagiti matana, adda kidser kadagiti barukongna, adda nakalemmeng a biag iti timekna. Daytoy ti timek a nangririing iti riknana kadagiti rabii a pampanunotenna ti masakbayan ti dangadang. Sumarut daytoy a timek kadagiti diding ti pakinakemna sa aglansad iti barukongna ket iti kinalamolamo dagiti riknada, ited ni Teresa amin a tagainep ken ni Bannuar.

Agpabus-oy ni Teresa agingga a ti riknada ken Bannuar agbalin a pul-oy iti Amianan, samiweng kadagiti rabii a mabibbibi ti nagawan. Agsala dagiti bagida iti sala idi sariugma, iti sala dagiti antigo a rikna nga iti lasag, sadiay a nagapon, nagpaisalakan, nagbirok iti kaikarian.

Langgong, isungbatna iti nagawan.

Aguni dagiti saltek iti parbangon, agkonsiertoda iti panangipakdaarda iti isisingising ti init. Malukag. Balkoten ti lamiis nga aggapu kadagiti kinelleng ken bambantay iti daya. Iti sipnget, arikapenna ti bautek iti uluananna ket sungbatanna dagiti naimbag a damag dagiti saltek.

Malagipna ita ti panangkuddotna iti luppo ti nagawan, ti kinatangken ti piskel kadagiti luppo a nagadawanna ita iti pigsa a magna tapno itundana ti taraon nga inkarina iti tagtagainepna.

Mariknana ti bara ti sang-aw ti nagawan iti teltelna, iti lapayagna, ti panagbabasa dagiti piditpiditna, ti panagluloken ti sibubukel a kinataona. Malunag a kas kandela iti arakup ti nagawan, ket tagikuaenda nga agpada dagiti kanito, agtakawda kadagiti oras iti agpatnag a di maturog. 

Dinak ay-ayaban, kunana.

Saan, kuna met ti ay-ayaten. Ur-urayenka iti panawen a naikari. Kayatko a makita ti masakbayan. Dagiti Bannuar a patanoren ti ili. Dagiti Bannuar nga aggapu iti darepdep ken sellang ken rugsota.

Aprosan ni Teresa ti tianna. Agbalin isuna a ni Ina Wayawaya.

 

II. Ti Pakasaritaan ni Ina Wayawaya, 1888

Aprosan ni Ina Wayawaya ti tianna. Kitaenna ti sipnget. Sirmataenna ti umis-isem a bannawag a kari ti agpatnag. Umanges iti nauneg. Agisem ket itayok ti panawen ti rikna ken nakemna,ti panawen nga awanan iti kanito.

Isemanna ti agpang ti desdes a kumamang iti Bantay Sinamar nga iti sakaanan daytoy ket ti agassawa a narukbos a mangga. Apon dagiti di makitkita, kunkuna dagiti taga-Linglingay.

Taeng ti nagpukaw a kararua ni Ama Puon, kunana a panangbuniag iti sagrado a lugar. Ay, santuario dagiti an-anek-ekna nga anek-ek met laeng ni Ama Puon a tiniritirda ti tengngedna.

Iti pannakapapatay ni Ama Puon a nangrugi a nagbiag— a nangrugi a nagungar ken ni patay. Manon a tawen a pannakailupitlupit iti nagan ti pammati iti puraw a dios ken iti puraw nga ahente ti kinadangkok nga ahente met laeng ti puraw a dios? Adun a sakripisio, kas iti ayat a nasudi nga awanan iti pannakaipatungpal, kas iti makan a di met malamut ta awan met aglamut.

Kinitana manen ti lugar a pagatangan, ti sarukang nga agur-uray kadagiti muskada, bua, basi, niniogan, itlog, gawed ken sennaay ken ar-araraw. Malasinen ti bilang ti tudo ken aldaw a nagpasaran ti sarukang. Ngem kasla dakulap pay laeng daytoy a nakaukrad nga agur-uray iti parabur dagiti agat-atang. 

Templo dagiti tagainep ni Puon, kunana. Santuario ni ayat, ni kinalinteg, ti dangadang. Santuario ti matagikuanto a nakasaysayaat a masakbayan.

Taeng ti nagpukaw a kararua ni Puon, kunana, ni Puon a puon dagiti amin nga Agtarap a mannakidangang iti ili.

Iti Bantay Sinamar a dimmaga ni Puon, nagpukaw iti imatangko, inalun-on ti ranggas dagiti ganggannaet, kunana. Ngem ditoy met a sakaek ti panaglanganmo iti alimpatok ti ayan-ayatta, Puon.

Iti ubing a sipnget, imbellengen ni Ina Wayawaya, ti amin a kita ti buteng iti panunotna.

Impatayoknan iti angin. Agkidem, ket iti lagipna nga agsala dagiti amin a ladawan dagiti amin a buteng nga induldulinna. Arikapenna ti tianna ket aggaraw ti ubing nga ininawna iti dangadang.

Addan iti nagsapalan dagiti desdes a maysa kadagitoy ti agtunda iti sakaanan ti Bantay Sinamar.

Manipud iti ‘yanna, makitana ti panagsinantao dagiti agassawa a mangga a kunam la no agkinkinnarinioda. Iti apagsipnget, nalawag a makitana ti panagsisinnabat dagiti bulong ken sanga dagiti agassawa a kayo a kunam la no ramay dagitoy wenno ima a gumawgawa iti asi ti langit. Ta saan pay a rabii, agkabannuag pay laeng ti sipnget a kas met laeng iti kinaagkabannuag ti rikna ti nagawan nga ayatna, wenno ti riknana a nangaklon iti dayta nga ayat. Wenno ti riknana a nangipalubos a pumanaw ti ay-ayaten tapno agkari nga agsubli. Wenno ti panangikararagna nga agsubli ti ay-ayaten tapno agkibinda a sumang-at kadagiti bantay ken turod ni ayat ket iti alimpatok dagitoy nanamenda ti sam-it ti diro, ti ganas ti panagsala dagiti lamolamo nga isip.

Simpaenna ti susuonna. Mariknana ti panagdanum dagiti matana. Agluloken ta agluloken ti riknana, ket agtalakias ti andur kadagiti gurongna, kadagiti tumengna, kadagiti askawna. Sumardeng nga agaskaw. Umanges iti nauneg ket iwarasna ti panagkitana iti agsaksaknapen a sipnget. Narasayen dagiti raya ti agpakpakadan a lawag.  Matimudna ita ti timek iti kaungganna.

Duogan ti timek, timek iti antigo a siglo dagiti derrep ken duayya nga imbati ti maysa nga ayat a naipatli iti pagbabakalan iti nagan ti ili.

Siak ni Ina Wayawaya, kuna ti timek, maysa a nalamuyot a timek a yam-ampayag ti pul-oy.

           

III. Iti Panagsaknap ti Sipnget iti Linglingay, 1888 ken 1972

Teresa, kuna ni Ina Wayawaya ket agsaknap ti sipnget iti Linglingay.

Isimpa ni Teresa ti sussusuonenna ket bay-anna a ti lagip dagiti askawna ti mangitunda kenkuana iti agassawa a kayo ti mangga iti puon ti Bantay Sinamar. Iti agkabannuag a sipnget, wanawananna ti lugar a pagidatonanna iti espiritu ti makan a para iti ay-ayaten nga impatli ti ranggas ken ulpit ti kabusor.

Saan, kuna ni Bannuar. Nababa a timek, rangranggasanda a timek. Saan. Saan.

Komunista, kuna dagiti kabusor. Pagrarangasanda.

Awan basolko, kuna ni Bannuar. Gandatenna ti tumakder ngem panalpaaken ti maysa a kabusor. Agbariwengweng.

Panawan ti kired dagiti agkabannuag a gurongna. Makusbo.

Dugsolen ti maysa kadagiti kabusor ti pus-ongna, sa ti mabagbagina, sa ti bukelbukelna. Ti ngudo ti batuta ti ar-aramaten ti nakapatig a kabusor a kaing-ingas ti maysa a tirador, kas iti pelikula nga ipabpabuyada iti pagsinean.

Agkidem ni Bannuar, ket kayatnan ti matay. Sumarut ti sakit manipud iti pus-ongna, sa agdaliasat a mapan iti utekna, iti pispisna, iti barukongna.

Bangonen ti maysa a kabusor, ti nakaiggem iti armalayt.

Kugtaran ti maysa pay a karuprupa ti maysa: iti barukong.

Maiparusisi. Maitublak iti kapitakan.

Bangonen ti maysa a kabusor, ti nakaiggem iti batuta.

Kugtaran ti maysa a kabusor, ti agig-iggem iti armalayt.

Maisadsad iti maysa a bassit nga aripit nga aggapu iti dissuor iti Bantay Sinamar ken aglasat iti agassawa a mangga. Madaleb iti danum ket maitupak ti ulona iti kapitakan. Mapadata.

Agsisipungtuan a kugtar ti mangmanso iti agbibinegen a bagina, kugtar ti nakabota a kabusor nga agkabannuag, kataebna, ti komander dagiti kabusor nga aw-awaganda iti teniente: iti ulo, iti abaga, iti tengnged, iti barukong, iti sep-ang, iti luppo, sa manen iti barukong.

Iridis ti komander ti botana iti barukong ni Bannuar, sa iti rupana, sa manen iti barukongna.

Aganikki ni Bannuar iti sakit. Matayak la koman, kunana. Ngem dina indawat a patayenda isuna. Kayatna ti agbiag, ti makasaksi iti pannakaipasngay ti bannawag. Agbiagak koma  uray laeng inton bigat, kunana iti panunotna. Agbiagak koma tapno makitak pay ti maladaga nga ipasngay ni Teresa. Ti bunga ti ayan-ayatmi, ti tagainepmi iti wayawaya.

Saan a mapnek ti nakabota a kabusor: paturonganna iti armalayt ni Bannuar ket ikasana.

Malagip ni Bannuar ti maipasngay pay laeng a putotna: Ania ti ipanaganko? kunana. Addan iti ngiwatna ti ngudo ti armas. Bannuar ti ipanaganko, kunana. Bannuar.   

Iti agassawa a mangga, kuna ti komander. Idiaytay nga uloyan daytoy awan nakemna a komunista.

Isimpa ni Teresa ti susuonna. Nalag-an daytoy, kas iti kalag-an ti rikna iti barukongna. Asidegen ti papananna. Mayatangannanton ni Bannuar.

Siak ni Teresa, kunana.

Addaak ditoy, iti kasipngetan, iti desdes nga agtunda iti nakapasagam, Bannuar, tapno agatangak iti taraon, ayat, lagip, kinaasino, ken awanan-patinggana nga ila kenka.

Abalbalayen ti nalamiis a pul-oy ti dalungdong ni Teresa ket iti isipna, adda ni Bannuar iti sibayna.

Ab-abayen ti baro, ket malang-abna ti pay-odna ket makarikna iti naisangsangayan a kinasalibukag.

Malagipna ‘di immuna a panagkitada. Makiin-innisem ti baro iti ubing nga init iti dayta nga aldaw. Papanam, Adingko? Papanam? Kasta laeng. Papanam? Pananam, Adingko?

Ngem adda umbi kadagita a timek, kas iti umbi ti talon, wenno ti allon iti baybay wenno ti rayray ti init iti kataltalonan.

Nagsabatda idi iti katengngaan ti bangkag.

Kuaresma idi, panawen ti pammadso iti Nailansa a Mannubbot.

Iti katengngaan dagiti bangkag nga agrengrengngat ta agur-uray iti arbis wenno iti bayakabak, sinarut ni Teresa ti isip ni Bannuar.

Sinarut met ni Bannuar ti isip ni Teresa ket maulit ti pakasaritaan. Agbalin a maysa a sirkulo ti pakasaritaan ni ayat a mangrugi iti bangkag nga agtunda iti panagatang iti Bantay Sinamar.

 

IV. Ti Dangadang ni Ama Puon, 1896

Ibagam koma kaniak ti pakasaritaan ti dangadang ni Ama Puon, Ina Wayawaya, kuna ni Teresa iti tagainepna. Naiplastarna aminen dagiti mayatang iti sarukang: ti gawed ken bua iti abay ti niniogan, ti arak ti babai iti makanigid, ti kingki iti abay ti niniugan. Makapasalibukag ti pul-oy a mangabalbalay iti apuy ti kingki.  

Seminarista ni Puon, kinuna ni Ina Wayawaya iti nababa, naleddaang a timek. Iti seminario mayor ti Linglingay a nagadal iti Latin, iti pammati, iti Sao.

Maris ti daga ti Ilokos ti kudilna ngem adda tangig kadagiti naraber a kidayna a kunam la no itudtudoda ti agong nga agderraas kadagiti naamo a pingpingna a no umisem ket aganak kadagiti agsumbangir a kallid ken maitanem dagiti kusipet a matana.

Karantiway, kunada kenkuana, kas iti kawayan a mangkagkagay kadagiti turod iti daya ti Linglingay.

Iti takderna, adda nakalemmeng a tured, kas iti tured ti abuyo nga agtalakiaw, agbirok iti wayawaya iti walwalang, iti kabakiran, iti lugar a di magmagteng ti tao.

Narakab dagiti abagana a kunam la no adun a binettek a pagay ti naglasat kadagitoy. Ket iti nabayog a barukong adda nakadulin nga alipato a naikari a para laeng kaniak, kas inkarina, a pinatik nga awanan duadua.

Ni Puon  ti nangriing kaniak tapno mamurumorannak iti salamangka ti milagroso nga ayat, iti mahika ti rikna ti agar-arapaap nga agbalin nga ina iti naituding nga aldaw. Iti Linglingay ti naggapuan ni Puon, iti lugar dagiti rebelde a di mamati kadagiti panaglablabes dagiti sangaili a di met naawis.

Iti dangadang, binuniaganda ni Puon iti Ama Puon, ket iti dumaya a paset dagiti kabambantayan a nagkutaanda kadagiti kakaduana a nairehistro dayta a nagan ti dumadangadang.

Mannakigubat dagiti taga-Linglingay, kinuna idi ni Puon kaniak. Maysa a patigmaan dayta, signos dagiti amin a panagpukaw agraman ti pannakapukawko kenkuana.

Ket saritaenna ti maysa a paset ti pakasaritaan ti Linglingay: Maysa a prayle ti insinada ti ulona, binawbawanda, inikkatda ti utekna, ti bangabangana, inaramidda a kopita ti arak ti basi a pinangrambakda iti balligida.

Manipud pay idin, nagbalinen a kuta dagiti rebelde ti Linglingay. Kunana: Lugar ti Linglingay dagiti tribu a di makaidna iti kaadda dagiti simmanglad a ganggannaet nga agtamed iti krus, kadagiti rebulto, kadagiti imahen a landok wenno kayo wenno balitok. Ket kunaenna pay: Sabali ti pagsasao dagitoy a simmangpet ket adda uyong iti tigtignayda, adda panangtagibassitda iti kabaelan dagiti nasangpetanda.

Pagano, kunada. Di agay-ayat iti pudpudno a dios a mangmangted iti bendision tapno masakupan ti maysa a kita ti tao iti sabali pay a kita ti tao.

Sukatanyo dagiti diosyo, kunada. Nabilbileg nga amang dagiti diosmi. Adu dagiti milagro nga ipakpakita dagiti rebultomi. Ti Ina ti Agnanayon a Kaasi. Ti Birhen ti Guadalupe. Ti Birhen ti Lourdes. Ti Sagrada Pamilia. Dagiti Anghel a Kasisigud. Ti Birhen dagiti Immay iti Ili a Di Met Naawis. Ti Birhen ti Manangngaasi a Langit ken Baybay ken Bantay. Ti Birhen dagiti Amin a Birhen.

Ket ilibutda dagiti milagroso a dios, dagiti birhen, dagiti ubing a dios nga aggapu kadagiti adayo nga ili, iti labes dagiti bantay, iti labes dagiti mangliwengliweng a taaw.

Ipakita ni Ina Wayawaya ken ni Teresa ti nakusnawen a ladawan nga impinta ti maysa a pintor. 

Isubli ti ladawan ti perreng ti asino man a mangperreng kenkuana ket dagiti isemna, agbalin a panagpasugnod.

Amoyen ni Teresa ti panguloten a buokna sa agpinggol. Agkanna ti adda iti ladawan ngem patigmaanan ni Ina Wayawaya, “Dika la ketdi makatuttutor.”

Aprosanna ti barukongna, ket iti rayray ti ubing pay laeng a rabii, makita ni Teresa ni Ama Puon.

Agkabannuag a mannakigubat a kaing-ingas ken kataktakder ni Bannuar, ti Bannuarna a binawbawan ti teniete ti sabot ti ulona.

Aprosan ni Ina Wayawaya ti barukongna ket sadiay nga agsinantao ti ayat nga insagutna ken ni Ama Puon.

Addada idi iti maudi a paset ti dangadang kontra kadagiti simmangbay a sangaili a di met naimbitaran.

Dagiti ganggannaet a nangabalbalay kadagiti anito dagiti Ilokano ken dagiti taga-Amianan.

Dagiti soldado a kunam la no agmaya a nakagarut a bula nga agpagunggan.

Binitaydan ni Padre Kuse, kuna ni Ama Puon.

Bitayendaka met, Puon, kunaenna.

Birokenna iti timekna ti agsasao kadagiti bugas ti karinkarida.

Ti panagkallaysada kalpasan ti dangadang.

Ti panangrugida a mangbukel iti pamilia kalpasan ti risiris.

Ti panagdanggayda nga agdaliasat iti biag, agkibinda, kas iti dua a puso a naikitikit kadagiti duogan a kayo a pinagmaymaysa ti natadem a punial.

Mangrugin ti rapokrapok, kuna ni Ama Puon, ti agkabannuag a mannakidangadang.  Alaenna ti dakulap ni Ina Wayawaya ket kunaenna: Ikarim nga urayennak.

Babaen dagiti nakersang a dakulapna, ikabesana ti pintas ken ayat ken kinasudi nga adda iti rupa ti ay-ayatenna. Ikarim nga urayennak, Wayawaya.

Agtung-ed ni Ina Wayawaya. Bay-anna a babasaen ti luana ti dakulap ti ay-ayatenna.

Agkan ni Ama Puon ti muging ni Ina Wayawaya. Iti sipnget, iti dayta a sipnget, agpabus-oyda, kas iti panagpabus-oy dagiti bulong iti nalamiis a pul-oy, iti angin amian, iti raya ti ubing nga init. Iti agpatnag, sibabalud ni Ina Wayawaya kadagiti nabisked a takiag ni Ama Puon. 

Ipamaysakon a tallikudan ti panagpadik, kunana. Masapulnak ti ili, agserbiak kadagiti umili.

Riknaen ni Ina Wayawaya ti kersang dagiti dakulap ni Ama Puon. Iti kersang a makarikna iti pannakapnek: a, manipud ita, dinanton mabukbukodan ni Ama Puon.

Dagitoy met laeng a kersang ti pannusa, kuna ni Ina Wayawaya ken ni Teresa. Magmagnadan a dua iti pagatagan, iti agur-uray a sarukang.

Iti plasa ti pakaangayan ti pannusa, kuna ni Ina Wayawaya.

Latigo iti lasag.  

Basnat iti kunail.

Ragut ti agdusdusa iti panaganikki ti madusdusa.

Sin verguenza! Uno!

Apo Dios a Manangngaasi, kuna ni Wayawaya.

Sin verguenza, dos!

Puon, Puon! insangsangitko iti maysa a suli.

Sin verguenza, tres!

Puon dagiti amin a Bannuar!

Sin verguenza, ciento!

Yawat ti guardia sivil ti rutayrutay a bangkay ni Puon kaniak.

Yawidko ti bangkay, baniosak, pellesak. Iti panaginnagaw ti sipnget ken lawag, inyulnasko nga intabon iti sirok ti agassawa a mangga iti puon ti Bantay Sinamar. 

 

V. Ti Daton nga Alimpatok, 1972

Agdaldaliasat itan ni Teresa iti desdes a kumamang iti sakaanan ti Bantay Sinamar. Iti salinong dagiti narukbos a mangga nga ayuyang dagiti di makitkita, sadiay nga idatonna ti atang para ken ni Bannuar.

Ken ni Ama Puon a dina nakitkita. 

Sangasabsabot a niniogan a naparabawan iti nagudua a linengta nga itlog ti kurrarayan.

Sangaprasko nga arak ti basi.

Maysa a maskada.

Bua, gawed, apog, kandela.

Ken kararag nga iti sumuno a biag ket awanton pannakaidasay.

Iti panunotna nga agam-ampayag dagiti sagrado a balikas ti dangadang: Narisgo dagiti dangadang iti amin a panawen, ket kas iti dangadang ni Ama Puon, ti lalaki a mangikut ken mangtagikua iti puso ken nakem ni Ina Wayawaya.

Natarengteng ti panagaskawna. Mabasanan dagiti partaan, dagiti signos, dagiti paripirip.

Adda kadagiti tanap ti silulukat a pus-ong ti daga nga agur-uray iti dara a mangbisibis iti tapok ti kinatao.

Iti pannakabisibis ti tapok ti kinatao, malukag ti barukong, mariing ti isip, maluktan ti nakem.

Iti pannakaarbis ti kinelleng, adda agrusing a biag, adda agbiag a tagainep.

Makariing ti nairidep a pus-ong, malukag ti nailibay a rikna ket dumteng ti kabaruanan nga ammo— kas kadagiti tanap iti pannakaam-ammoda iti lamiis ti tudo.

Mangrugi ti panagsusulbod, mangrugi ti panagrurusing.

Nabayagen a tinagtagainepna daytoy. Alimpatok. Alimpatok. Alimpapatok.

Kitaenna ti pagan-anayna: naingpis a kamison, agsarsarsagasag sadiay dagiti rikna nga awanan nagan, dagiti regget a ti laeng umel a rabii ti makaisawang. Anian, kunana, anian!

Addada ken Bannuar iti saklot ti sipnget.

Sumagpatakon, kuna ti lalaki.

Saan a sumungbat ti babai. Mailangaanna ti sipnget ket sadiay a birokenna dagiti sungbat dagiti nagkaadu a saludsod.

Diak kayat ti agsaludsod, kuna ti babai. Ammokon dagiti sungbat.

Awan isungbatko kenka, Ayatko, kuna ti lalaki. Iti sipnget, karawaenna dagiti dakulap ti ay-ayatenna ket ikawarna dagiti ramayna kadagiti ramay ti babai.

Saan a pangtepangted ti ayat, Teresa, yarasaasna, iti kasla duayya nga arasaas a maysa met laeng a maudi a pakada.

Iti ulimek a makaawatak, kuna ni Teresa, iti arasaas met. Arikapenna ti muging ni Bannuar, birokenna sadiay ti aglemlemmeng nga ayat a para kenkuana, ken para iti ili.

No matayak, ibitannak?

Iti isip ni Teresa, makitana ti nakarungiit a Bannuar, agang-angaw. Malang-abna ti pagaammona a pay-od ti kaayan-ayatna, ti aglalaok nga angot ti tuktok ti bantay, ti lansad dagiti baybay, ti bang-i ti bangkag, ti layus a mangisalog kadagiti amin a gabat ken mangkuriro iti ayus dagiti karayan. Adda mariing nga am-ammona a rikna no tagikuaen dayta a pay-od.

Pambarak ti agibit. Di uray ditam.

Dinak yatangan?

Uray mabisinan ti kararuam!

Annay!

Uray ibusen amin a bunar ti bagas iti pagbagasan!

Teresa, nagulpitka!

Gunggonam!

Tiliwen ni Bannuar ti ima ti ay-ayatenna. Nagulpitka, kunana a nakaisem. Apungolenna, ket maminsan pay nga ibaludna kadagiti takiagna a makaammo itan ti angot ti pulbora, ti sadiwa a dara, ti naglaok a buteng ken tured.

Ken ti kari ti wayawaya a nakaat-atap iti biag ti ili ken ti makipagili. 

Tagikuaen ti ayamuom ni Teresa, ti ayamuom ti rabii kadagiti idda nga agragut iti alimpatok, ti langsi ti daga a masibugan, ti kamia a maipatapaw iti danum a pagdigos wenno mailaok iti lana tapno maaramat a pangpasileng iti buok, ti makapabang-ar nga angot ti ittip a madanuman santo baybayagen a kanen, ti makapasalibukag a kinirog a bagas a kape iti parbangon.

Aprosanna ti muging ni Teresa sana agkan. Ditoy a muging ti pagtaudan dagiti laing dagiti ubbingta, kunaenna, ngem kasla agsippael ti karabukona.

Dagiti putotko, kunam. Ni Teresa. 

Dagiti annakta, kuna ni Bannuar. 

Aprosanna ti agong ni Teresa sana agkan. Daytoy a bimmantay Sinamar nga agong ti manglaglagip iti kinaawanko tapno kanayonak latta nga adda, kuna ni Bannuar.

Addaka kadagiti panaglanglanganmo, Bannuar, kunana.

Wen, addaak iti angin, iti alimpatok dagiti bantay nga ulien dagiti kararuata, kuna ni Bannuar. Aprosanna ti bibig ni Teresa sana agkan. Dagitoy a bibig ti mangyagek kaniak kadagiti amin nga ipatpateg, kunana.

Hudas, kunaen ni Teresa nga agkatkatawa.

Awan kaniak ti pirak, adda iti sabali, kuna ni Bannuar. Dinanggayan ni Bannuar ti katawa ni Teresa. Aprosanna ti barukong ni Teresa sana agkan. Daytoy a barukong ti salakan ti kararuak, kunana. Ditoy a barukong nga alawek ti angesko tapno diak matay, tapno agbiagak nga awan patinggana, kunana.  

Pampanurnoren itan ni Teresa ti desdes a kumamang iti agassawa a narukbos a mangga nga ayuyang dagiti napanen iti sabali a biag. Nakangaton. Iti ‘yanna, masirpatna ti tanap a naggapuanna, ti bangkag a nakasursuruanna a mangamad iti kaimudingan ti panagsuek ti tudo kadagiti regkang ti daga.

Idissona ti labba, kas iti panangidisso met laeng ni Ina Wayawaya iti labbana iti nabayagen a panawen.

Saggaysa nga idaton ni Teresa dagiti atang, kas iti panangidaton met idi ni Ina Wayawaya. Iti daya, lumlumgak ti darudar a mangipakpakdaar iti silnag ti bulan iti agpatnag. Iti apagapaman, sarutenton ti raya ti bulan ti Linglingay ket digosenna ti Bantay Sinamar iti nakaramramok a lawag.

Iti lawag, makita ni Teresa ti aniwaas ni Ina Wayawaya a mangkibkibin iti agladladingit a Teresa. Inton bigat, iti sumuno a bigat, wenno iti bigat a sumuno iti sumuno a bigat, ipasngaynanton ti bunga ti ayan-ayatda ken Bannuar.

Iti sumagmamano nga aldaw kalpasanna, buniagan ni Teresa ti anakna iti dangadang.

Rebo, kunana, Rebo.—O

 

(Naipablaak iti Bannawag, Disiembre 17, 2007.)

 

Advertisements

%d bloggers like this: