Alona

Sarita ni SHERMA E. BENOSA

NABAYAG a nagmattider ni Alona iti sango ti balay a nakaimassayagan ti minatay. Pinaunana nga immuneg dagiti dadakkelna a kinakuyogna. Impambarna a makitungtong biit kadagiti kabaddungalanna nga agtutubo nga adda iti asideg ti temtem uray awan ti am-ammona kadagitoy. Ken saanna a plano ti makiragup. Dina pay maala ti riknana a mangtannawag iti bangkay.
Impalawlawna dagiti matana iti arubayan. Immanges iti dakkel. Agrakayan ti dati a nadaeg a balay ken aringanguenen dagiti masetas iti aglawlaw.
Nagtunged ti panagkitana iti nakailanadan ti nagan ti nakamassayag. Kasla saan pay laeng mamati a natayen ni Lakay Temiong. Ngem addan iti sangona ti pakakitaan. Manipud iti nagtakderanna, masiripna ti lungon a bambantayan dagiti nakapanes a pakairamanan ni Baket Puring nga asawa ti pimmusay.
Inwarasna manen ti panagkitana. Ngem saanna a nasapulan ti kakaisuna nga anak ken dagiti dua a babbai nga appoko ni Baket Puring.
Saan a mailadawan ni Alona ti riknana. Saan a kastoy ti ninamnamana a rikna iti kanito a maammuanna a natayen ni Lakay Temiong. Aglamlamiis dagiti dakulapna, ken kasla aglulok dagiti tumengna nga agtuloy a sumrek iti uneg.
Sintagari, pinilit ni Alona ti bagina nga immasideg iti ridaw ti kadaklan. Nakatugawen dagiti nadanonda a mangtantan-aw iti bangkay.
Immasideg iti lungon. Apputenna koma ti agongna ta saanna a mairusok ti aglaok nga angot dagiti sabong ken kandela ngem amkenna nga adda maibaga dagiti makakita kenkuana.
Saanna a dagus a tinan-awan ti bangkay. Nagsaltek ketdi dagiti matana iti kolor-ube a laso a nakaisuratan dagiti balikas a “NOW YOU LIE IN GOD’S ARMS; MAY YOU REST IN PEACE.”
Saanna a naaluadan ti napawingiwing a kinagiddan ti apagapaman a libbi. Mangus-usig dagiti mata nga imbakalna iti nalusiaw a langa ti natay.
“Adda ngata talinaay a maipaay kenka, Lakay Temiong?” adda panangumsi iti kaunggan ni Alona.
Apagapaman a napasarimadeng ta kellaat a napanunotna nga amangan ketdi no bigla a sungbatan ti bangkay ti saludsodna. Immisem ketdi manen iti bangbangir ken apagdillaw ket nangin-inut a naginayad ti pimmardas itay a giteb ti barukongna.
Kinitana manen ti bangkay, iti nakakidem a mata ti lakay a kasla manglaglagip.

I.
“LUMABASAK pay, Apong,” inkablaaw ni Alona iti malabsanna a lakay nga agtawen iti sisenta. Pangadaywen bassit a kaarrubada daytoy. Adda iti teresa a nakatugaw iti butuabutuagna. Adda sangabotelia a serbesa nga iggem ti kanawanna. Naguduan ti nagyan daytoy.
Iniseman ni Lakay Temiong ti agsangapulo ti tawenna nga ubing.
“Nagbangloka man ‘ti kitam ita.” Rimmuar dagiti ribrib a pamarang ti lakay iti yiisemna.
“Kadigdigosko ngamin, Apong,” inkatawa ni Alona.
Addan iti maikapat a tukad iti elementaria ni Alona. Panayagen a narapis ken ammonan nga estimaren ti bagina a pakaigidiatanna dagiti kaedadna. Nasaririt, isu ti kanayon a first honors iti klaseda. Ngem malaksid iti kinalaingna iti pagadalan, makuna a kadawyan nga ubing ni Alona. Inosente kadagiti problema dagiti nataengan. Nupay nagaget kadagiti trabaho iti balay, pagaayatna ti makiay-ayam kadagiti kaklasena no kasta a recess, panagaawid iti aldaw, ken iti malem. Adu ti ay-ayamda nga agkakaklase a kas iti ten-twenty, Chinese garter, baka-baka, tatsing, paway ken jackstone.
Inyalisto ni Alona ti nangaldaw ta pinagdigos ni mamangna. Nadulpet ken agat-ling-et ngamin a simmangpet manipud iti eskuela gapu iti panagay-ayamda iti dalan. Maysa pay, agay-ayamda ngamin nga aggagayyem iti jackstone. Maikapis no maladaw.
Kayatna met nga ipakita kadagiti kaay-ayam ken kaeskuelaanna ti kabarbaro a nalabaga a badona nga inregalo ni mamangna. Kuna ni mamangna a regalona daytoy iti siguradon a pannakaalana iti umuna a puesto iti klaseda iti umadanin a panagseserra.
“Apay, sumrekkan? Ket no agalas dose pay laeng. Dumagaska pay, Balasangko, ta adda itedko kenka,” inyawis ti lakay.
Kayatnan ti agay-ayam ngem saanna met a kayat a paayen ti awis ti lakay. Pinadakkel dagiti nagannakna a nadayaw. Ken ik-ikkan met a kanayon ti lakay iti uray ania a makan.
Induron ti ubing ti nababa a rikep ti ruangan ti alad ket immasideg iti ayan ti lakay a timmakderen ken nagturong iti ridaw ti kadaklan ti balay.
“Ditata uneg tapno adda pagtugawam,” kinuna ni Lakay Temiong.
“Ni apong baket ngay, Apong?” inwaras ti ubing ti panagkitana iti uneg ti balay. Nagtugaw daytoy iti palangka a dumna iti tawa.
“Aglablaba, Apok,” insungbat ti lakay a nagtugaw iti sango ti ubing. “Kasano ti panagadalmo, Balasangko? Sika kadi pay laeng ti kalaingan iti klaseyo?”
“Wen, Apong,” nagrimat dagiti mata ni Alona. “Baka first honorak manen. Nangangato dagiti eskorko iti last gradingmi.” Kinaratikit ni Alona dagiti jackstone iti bolsana.
“Agpayso?” Naragsakan ti lakay. Timmakder daytoy nga immasideg iti kalendario a nakabitin iti diding iti asideg ti pagtugtugawan ti ubing. “Sumangpet ti pensionko inton kinsenas. Nasurok laengen a makalawas nga urayen. Igatangankanto iti regalom.” Timmaliaw iti direksion ti ridaw a dumna iti kosina sa nagsubli iti tugawna.
Naragsakan ti ubing. Saan a nairuam a regaluan dagiti saanda a kabagian ngem saan a sabali ni Lakay Temiong ken ni Baket Puring nga asawana kekuana. Nasayaatda nga agassawa.
“Alona! Addaka met gayam, Balasangko!” kinuna ni Baket Puring a mangpumpunas iti imana; naggapu iti kosina.
Immasideg ni Alona iti baket ket inagkanna ti pingping daytoy. “Wen, Apong, pinadagasnak ni Apong Lakay.”
“Nasayaat man, Balasangko, ta awan ti ubing a makatungtungtongmi. Manipud nagpa-Manila da Marisol ken dagiti appomi, manmanomin a makita dagiti ubbing,” insungbat ti baket. Ti kakaisuna nga anakda ken dagiti dua nga appoda ti kayatna a sawen. Innalana dagiti mureng ni Lakay Temiong. Sa nagpakada a mapan aglaba.
“Makaturturogakon,” kinuna ni Lakay Temiong idi nakalikud ti baket. “Umayka idiay kuarto, Alona, ta adda idiay ti itedko kenka.”
“Innak agbasan, Apong,” kinuna ketdi ni Alona ket kinarawana ti jackstone iti bolsana.
Kinita ti lakay ti relona. “Ket no nagsapa pay. Umayka ketdin,” kinuna ti lakay a bulonna ti timmakder nga immasideg ken ni Alona. Iniggamanna ti ima ti ubing ket ingguyodna nga impatakder.
Kinallabay ti lakay ni Alona. “Hmmm, nagbangloka ketdin, aya, Apok,” kinunana a bulonna ti nangagek iti buok ti ubing. “Mailiwak kadagiti ubbing.” Inawidna nga inarakup ti ubing.
“Apay saandakayo a bisbisitaen dagiti appokom, Apong?” inamad ni Alona. Linawas ngamin a mapanna pasiaren da Amang Itong ken Inang Ansing a lolo ken lolana.
“Nabayagen, Balasangko,” inlisi ni Lakay Temiong dagiti matana kadagiti agsalsaludsod a panagkita ti ubing. Inawidna ni Alona nga inturong iti kuartoda nga agassawa.
Apagunegda iti kuarto, pinagtugaw ti lakay ni Alona iti iking ti katre. Kalpasanna, inserrana ti rikep ti ridaw sa nagtugaw iti abay ti ubing. Kinallabay manen ti lakay ni Alona, sa inarakupna daytoy iti nairut.
Binay-an latta met ni Alona ti lakay. Inap-aprosan ti lakay ti buokna. Idi kuan, iti bukotna. Nakigtot ni Alona idi ilukais ti lakay ti paldana sana inaprosan ti luppona. Nagkuretret ti mugingna. Kanayon nga agkan ken arakupen ni Amang Itong, ngem apagbiit laeng ken saan nga ig-iggaman daytoy ti luppona.
Kimmayakay ni Alona ken ni Lakay Temiong ket nadlawna a dadakkel ti panaganges ti lakay. “Ni Apong Baket ngay, Apong?” inamadna.
“Aglablaba…” insungbat ti lakay ket awidenna koma manen ti ubing ngem napardas a nagturong iti ridaw.
Addan iti kadaklan ni Alona idi umuneg ni Baket Puring nga aggapu iti kosina. Nakita ti baket ti arintarayen nga iruruar ti ubing.
“Mapanakon, Apong. Agur-urayen dagiti kaay-ayamko,” kinunana ket nagtarayen a rimmuar iti balay. Insurot ti masmasdaaw a baket ti panagkitana iti ubing.
Umanangsab ni Alona a nakasangpet iti pagadalan. Naragsak ken natagari dagiti gagayyemna nga agaay-ayam iti jack stone a nasangpetanna. Ngem saan a nakiummong kadagitoy uray no kasano ti pinangpilitda kenkuana. Nagtugaw laeng daytoy a siuulimek. Namkuatanna ti nangbuya kadagiti kaadalanna nga agaayam. Ngem awan dita ti panunotna. Saanna a maawatan no apay a kasla adda saan a maikanatad iti inaramid ni Lakay Temiong. No ania daytoy, saanna nga ammo. Basta kasla agsabali dagiti arakup ken agek da Amang Itong ken Lakay Temiong. Kasla adda nalamiis a banag a nagkarayam iti bukot ni Alona iti pannakalagipna manen iti inaramid ni Lakay Temiong.
Agala unan idi adda umapay a sungbat iti saan a mailadawan a saludsodna iti bagina. Kinuna ni Apong Temiong a mailiw unay kadagiti appona. Wen, mailiw unay kadagiti appona. Kaasi met ni apongna a Temiong.
Dayta laeng sikakarantingen ni Alona a nakitipon kadagiti agaayam a kaklasena. Ngem isu met ti panagbatingting ti kampana a mangipasimudaag ti panagrugin ti klase.

II.
“LAKLAKAYAN a bastos! Rumbeng laeng kenkuana ti mabitay!” Mangmesmesmes ken tumanabutob ni Rory.
Ni Rory ti kasingedan a gayyem ni Alona ken kakaseraanna ditoy Manila a pagbasbasaanna iti kolehio. Madamada nga agbuybuya iti damag iti TV ket kasta unay ti rurodna iti aguppat a pulo ti tawenna a lalaki a dumawdawat iti pammakawan kadagiti siumanna a napaneknekan ti korte a rinamesna. Agedad laeng dagiti siumanna iti pito ken siam idi inaramidna ti krimen. Nakedngan daytoy a mabitay.
Nakaul-ulimek ni Alona iti abay ni Rory. Naipigket dagiti matana iti TV a pagparparanganen ti maysa nga anunsio. Sintagari a timmakder sa nagturong iti kuartoda.
Nabati ni Rory iti salas. Saanna a nadlaw ti tigerger kadagiti ramay ni Alona, kasta met ti panagragutok ti barukong ken tumeng daytoy bayat ti yuunegna iti kuartoda.
“Alona, rummuarkan. Nalpasen ti patalastas!” Simmirip ni Rory iti kuartoda nga aggayyem. Napasardeng daytoy iti nakitana nga itsura ti gayyemna. Nakatugaw ni Alona iti iking ti katreda. Adayo ti turong dagiti matana. Nakakaem dagiti dakulapna.
Immabay ni Rory iti gayyemna. Ammona lattan nga adda pakariribukan daytoy. Iniggamanna ti kanawan a dakulap daytoy. “Alona, adda problemam?” inamadna.
Nabayag a di nagtimek ni Alona.
“Diak impagarup a maitured ti maysa a nataengan a kutien ti inosente nga ubing,” kinunana met laeng idi agangay ket pinunasna dagiti luana.
“Wen ngarud. Kaasi met dagiti ubbing. Nagdakes la ketdin. Ngem panagkunak, adunto pay ti rummuar a kasta a kaso. Mailemlemmeng laeng, ngem ita ta addan maysa a nakaitured a nagsao, rummuarto metten dagiti dadduma.”
“Adda met latta dagiti agulimek.”
“Agpayso ‘ta kunam. Nagkas-ang a panunoten, ania?”
Sinango ni Alona ti gayyemna. “Rory, maysaak kadakuada.”
Nagkuretret ti muging ni Rory. “Ania’t kayatmo a sawen?”
Insalaysay ni Alona ti padasna.
Nabayag nga awan nagtimek kadagiti aggayyem. Inirutan ni Rory ti petpetna iti dakulap ti gayyemna, ngem nagtalinaed nga umel dagiti bibigna.
“Agyamanak iti kaaddam iti sibayko, Ry,” kinuna ni Alona idi agangay. “Diak ammo a kasdiay gayam. Agasem, walo a tawen ti naglabas, ita laeng a naawatak ti kayat a sawen daydi a pasamak!”
“Naladaw kadin tapno adda maaramidam? Apay a dimo padasen a kasarita dagiti nagannakmo tapno adda maaramidanyo nga addang?”
“Diak ammo, Gayyem. Somehow, kasla saan a grabe ti inaramidna kaniak. Ngem no panunotek no ania koma ti nagbanagak no natuloy ti panggepna, agkintayegak! Mabutengak! Kasla makitkitak ti bagik kadagiti biktima iti nabuyata iti TV.”
“Gayyem, physically, nalaka a kunaen nga awan ti naaramid kenka. Ngem mentally ken emotionally, saanta a maibaga no kasano ti kadakkel ti epekto ti inaramidna. Pinarigatna ti kararuam.”
Saan a simmungbat ni Alona.
“Pagsayaatanna, naawatam ti amin ita ta addan naan-anay a panunotmo. Saanen a kas iti kadakkel ti epektona kenka no nalawagan koma ti amin idi ubingka pay. Ken ‘imbag ta nagpatingga laeng iti apros. Saan a kas iti nabuyata.”
Timmakder ni Alona a napan iti tawa. Kimmita iti ruar. Binuyana dagiti naragsak nga agaayam nga ubbing iti paraangan ti karrubada. Nagsennaay ti balasang ket nagpuligos daytoy a simmango iti gayyemna. “Pudno ta kinunam, ‘Ry. Ngem panagkunak, agulimekak lattan. Uray ta saan met a nakaro ti naaramid kaniak. Sa maysa, naladawen. Narigaten nga ukagen pay dagiti naikupinen a pagteng. Ngem akuek, adda dakkel a pungtot iti kaunggak. Kasla itlog a nabayag a naukopan ngem ita la a nagpessa. Ngem saan a bale, kukuakto ti maudi a garakgak. Lakayen daydiay; ngannganinan ipulang ti angesna. Inton matay… agkatawaakto iti napigsa ket tupraakto ti tanemna.”
Nagkintayeg ni Rory.

“ALONA…” Nakapsut ti timek ngem immanay a nangisubli ken ni Alona iti agdama manipud iti pannakaimayengna. Nairut ti pannakalukot dagiti gemgemna a nakaparabaw iti lungon. Tinaliawna ti nangawag kenkuana.
Ni Baket Puring.
Apagapaman ti isem ni Alona iti baket. “Addaak, Apong,” kinunana a bulonna ti nangagek iti pingping ti baket. Saanna a mapilit ti bagina a mangyebkas iti pannakipagriknana.
Impunas ti baket ti iggemna a panio iti sarming ti lungon. “Umayka kadi pay inton rabii no bigat, Alona?” inamadna iti nakapsut a timek.
“Diak masigurado, Apong. Baka saanton. Agsubliak met laeng idiay Manila inton bigat.”
“Di la mabalin nga agsaritata biit idiay kuarto, Nakkong?”
Saan a dagus a nakatimek ti balasang. Dina ninamnama ti awis ti baket, ken dina met napakadaan ti yaapay iti lagipna daydi maudi a kaaddana iti siled dagiti agassawa.
Narikna ni Alona ti panangarikap ken panangpisel ti baket iti kanawan a dakulapna. Agpakpakaasi dagiti mata daytoy. Apagapaman a nagtung-ed. Sinapul dagiti matana dagiti dadakkelna bayat ti panangsarunona iti baket iti kuarto. Nakitana ida iti maysa a suli a makitungtungtong kadagiti padada a makiminatay.
“Komustaka, Balasangko?” inamad ti baket idi nakatugawen ni Alona iti bakante a tugaw iti abay ti katre a nagtugawan ti baket.
Iti lawag ti fluorescent, malasin ni Alona nga adun ti uban ti baket kasta met a kimmaro dagiti kuribetbet iti rupa ken takiag daytoy.
“Nasayaat laeng, Apong,” insungbat ni Alona ngem sinaligemgem idi maituon ti panagkitana iti katre dagiti agasawa.
Nagtung-ed laeng ni Baket Puring. Nauneg ti binulosanna a sennaay. “Inayabanka ditoy ta kayatko koma nga idawatan iti pammakawanmo ti inaramid ni apongmo lakay kenka.”
Naklaat ni Alona iti kinuna ni Baket Puring.
“Kayatyo a sawen… ammoyo?” Napadalikepkep ni Alona ket nariknana manen ti panagkarayam ti lamiis iti bukotna.
“Wen, ammok, Apok.” Pinerreng ti baket ni Alona. “Impudnona kaniak idi salangadek idi nagdardaraska a rimmuar. Diak ammo no ania ti panunotek idi, no ania ti aramidek. Diak ninamnama nga ulitenna. Nagkarin kaniak idi…”
Napanganga ni Alona ken dimmakkel dagiti matana, ngem awan simngaw a balikasna. Adda ketdi saludsod nga immapay iti isipna.
“Adun a tawen ti napalabas, Alona. Ngem namindua, namitlo laeng a nakitami dagiti appomi. Inyadayo amin ida ni Marisol. Idi damo, diak maawatan. Ta kas kenka, pinili met ni Marisol ti nagulimek. Kinaykayatna ti immadayo, ti nangiyadayo kadagiti appomi.” Timrem ti lua ti baket. Inarikap ti kanawanna ti panio iti bolsana, sana impunas iti pingpingna.
Agtigtigerger metten ti kaunggan ni Alona. Maripripiripna ti kayat a sawen ti baket.
Nabayag sakbay a naala manen ni Baket Puring ti riknana. “Wen, Balasangko, inaramid met ni apongmo Temiong iti kakaisuna a bungami ti inaramidna kenka. Nakarkaro pay. Idi ipudno ni Marisol idi salangadek idi saanna man laeng a yasideg dagiti annakna kadakami, kasla nagtupak ti langit kaniak. Diak ninamnama nga iti likud ti kinasingpet ni apongmo, adda diak mailadawan a kinabuyok ken kinadursokna. Nabagkong ti barukongko kas asawa, ngem ad-adu nga amang ti dara a nagsayasay manipud iti pusok kas maysa nga ina. Diak man laeng nasaluadan ti anakko iti kinadangkok ti amana. Ket iti panagulimek ni Marisol, kasla man laeng imparupana kaniak nga awan talekna iti kabaelak a mangyalikaka kenkuana kadagiti dawel a sumangbay.” Nagsinglot ti baket. Di napupuotan ni Alona ti nangpetpet kadagiti ima daytoy.
“No dadduma, agyamyamanak iti anakko ta inlimedna kaniak ti pasamak. Dina ngata kayat a masaktanak. Ngem maysaak nga ina, Balasangko. Pagrebbengak ti mangsalaknib kenkuana. No dadduma, mariknak nga inikkatna kaniak ti kinainak.
“Nakaro ti panagpakpakawan daydi apongmo iti balasangmi. Ngem saan a naited kenkuana ti pammakawan a kinalikagumanna. Dinusa ti anakmi ti amana babaen iti ‘di agpakatalna a kinaulimekna, ken iti panangyadayona kadagiti appokomi. Amkenna siguro a maaramid met kadagiti ubbing ti naaramid kenkuana. Gapu iti dayta, diak ninamnama nga aramiden met ni apongmo kenka ti inaramidna iti anakmi.
“Idi nagsubliak iti paglablabaak, diak ammo ta bigla lattan nga immapay iti panunotko ni Marisol, ket dinarasko ti nagsubli iti ayanyo ken apongmo Temiong, ngem isu metten ti panagtaraymo a rimmuar.
“Dakkel met ti babawi daydi apongmo iti inaramidna kenka. Kayatna ti umay dumawat iti pammakawanmo. Impagarupmi nga umaynakami rauten ni Ricardo, ni papam, ngem idi awan mauraymi, naamirismi a nagulimekka. Nakaangeskami iti nalukay ta naliklikan ti dakkel koma nga eskandalo. Ngem kinnannakami ti nalaus a bain ken panagamak. Inkarkararagko a sapay koma ta nasayaatka latta, a sapay koma ta saan a dakkel unay ti epektona kenka daydi a padasmo.” Apagapaman a pinisel ti baket ti ima ni Alona. “Ibagam kaniak, Balasangko, apay a nagulimekka?”
Nagsennaay ni Alona. “Saanen a nasken nga ibagak, Apong. Ti akuek, inlunodko ni apong. Inkarik iti bagik a no matay, umayko yabrasa ti ragsakko iti ipupusayna, tupraak ti tanemna. Ngem ibabawik dayta a lunod, saan a gapu ta napakawankon, no di ket gapu ta ammok a nasaysayaat para kaniak nga itabonko met ti gurak kenkuana a kagiddan ti pannakaitabonna. Adda maikanatad a dusa kadagiti amin a basoltayo, Apong. Ket no saan man a naipataw ken ni Apong Lakay dayta a dusa, adda hustisia iti sanguanan ti Dios.” Pinisel ni Alona ti ima ti baket. “Inkayo iti balasangyo, Apong, ta padasenyo a buklen dagiti napigispigis a paset ti kinataona, ken ti kinataoyo. Ta kasta met ti inaramidko, ti madama nga ar-aramidek. Naut-ot ti sugatko a pinarnuay ti pasamak, ngem ammok, in-inut met laeng daytoy nga aglunit. Diak maibaga nga aglunit met laeng ti sugat iti anakyo, iti pusoyo, ngem sapay koma.”
Adalemen ti rabii idi agawid da Alona ken dagiti dadakkelna.
“Hay, kaasi met ni Baket Puring, aya, Lakay? Maikawa la ketdi ita ta awan kaduanan. Nangruna ket nagsingpet a lakay ni Lakay Temiong,” kinuna ni mamangna bayat ti pampannagnada nga agawid.
“Ngem sabali met a talaga ti ugali ‘diay balasangda, aya? Agasem, maituredna a saan man laeng umay siripen ti bangkay ti amana. Diak mautob a panunoten no kasano a naaddaan iti kasdiay kadakesna nga anak ti kasdiay kasingpetna nga agassawa,” insungbat met ni papangna a nangtaliaw ken ni Alona a napasarimadeng gapu iti saritaan dagiti dadakkelna.
Linukot ni Alona dagiti gemgemna. Maysa a plano ti nabukel iti panunotna. Rumbeng a maammuan dagiti dadakkelna ti kinapudno. Dina kayat ti agbalin a kas ken ni Marisol. Saanna a kayat nga ikkaten ti kinaama ken kinaina dagiti nagannak kenkuana.—O

Advertisements

%d bloggers like this: