Dadapilan

Umuna a Gunggona/ Salip iti Sarita iti Iluko, 2007 Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature/ Dagiti Hurado: Lilia Quindoza-Santiago, Juan S.P. Hidalgo Jr., Rufino L. Rebudal

Dadapilan
Sarita ni NOLI S. DUMLAO

“Twenty persons dead, unnumbered injured lying in hospitals. Officers under order to shoot strikers as they approached…”
─September 9, 1924
Associated Press

“INSURATNA daytoy idi irugi ti gobierno ti Filipinas ti agawis kadagiti Hawayano nga agbalikbayan, Anakko,” kinuna ni Lakay Sadiri Teggued ken ni Abogada Saniata Teggued-Reyno nga anakna idi yawatna dagiti agduyduyawen a pappapel nga inyaonna iti sumangkadaan nga enbelop. “Nainspiraran ngata ta babaen daydi Sekretario Aspiras, nakalagip ti gobierno a mangituyang iti panagsubli dagiti Filipino nga agnanaeden kadagiti sabsabali a pagilian iti nakayanakanda a daga.”
“Pakasaritaan dagiti padas ken nagpasaranna ditoy Hawaii dagitoy, Tatang?” inamad ti naubing pay nga abogada. “Basaek man ta talaga a suksukisokenmi ita ti pakasaritaan ti panagdappat dagiti Filipino ditoy Hawaii.”
“Sayang ta dina naurayen ti pannakarambak ti maikasangagasut a tawen a panagindeg dagiti Filipino ditoy.” Adda nagminar nga aragaag ti liday kadagiti mata ni Lakay Sadiri Teggued. “Malagipko la ket ngarud ti estoria ni Moises iti Nasantuan a Biblia. Iti la wangawangan ti ‘Naikari a Daga’ ti nakadanonanna sa inakupen dagiti anghel nga intugot sadi langit.”
“Ngem no pakasaritaanna a kas kunayo daytoy, paset met ti pakasaritaantayo. Daytoy ti kontribusionna iti no ania ita a kasasaadtayo ditoy.”
“Dayta ti nangibukbokanna iti panawenna idi agretiro. Panunotem laengen ti adu a rigatna a mangileppas iti dayta iti bassit a sursurona nga agbasa ken agsurat. Tangay makipaggamuloka iti selebrasion, kitaem no mabalin nga iburay ti padasna. Ne, panawankan ta ni lilom ti mangkadua kenka.” Nabagas ti isem ti amana sakbay a timmallikud.
Insurot ni Saniata ti panagkitana iti likudan ti amana iti yaadayo daytoy. Naballigi ti lunglung-ay ken takder.
Dinumoganna a binasa dagiti padas ken nagpasaran ti apongna a lakay… ni Lakay Alipio Teggued…

NASINUNUOC, calpasan ti naunday a panagripripirip. Ti naganmi, nga incaoes daguiti nangsacup a Castila cadacami, casla maysa a caoar ti pannacaadipen. Agpayso dayta iti daydi pannaquitegtegguedmi iti binulbulod nga horas iti daytoy binulbulod a daga.
Inar-aritdacami. Tapno panaoanmi ti nacayanacanmi. Tapno matallicudanmi cano ti rigat. Agur-uray, cunada man cadacami, ti paraiso a ninaganda iti Hawaii.
No naquitayo la coma ti alisto a sirig iti umuna a canalbuong a nangpigis iti pitac-pitac a pagan-anay quen nangsalbag iti barucong daydi Manong Segundo. Di ngamin? Pagarigantayo ti naganna. Segundo, cayatna a saoen, maicadua. Maicadua a calidad ti tao nga adipen daguiti primera? Alipio caniac, a caasping quen caao-aoeng met ti balicas nga alipin daguiti Tagalog. Pagyamac quetdi dagiti nagcauna ti pulimi, pinagtalinaedda ti nacail-Ilocano a Teggued nga apeliedomi.
Apay ngata ngamin a marucod ti cinasiasino babaen ti maris ti cudil? No apay met a nagbalin a nabilbileg daguiti nalusiao. Isuda a dida pay maturdan ti darang ti init.
Pinigis ti bala ti bagi ni Manong Segundo a nangilasag cadaguiti babassit a nguinabras ti arapaap a lumung-ao. Al-allilaoennac, cunac, ti naimatangac ta casla nangngegco pay ti ranutoc ti natuccol a tulang iti tengngedna. Napaquietac a nacaquita iti cugtar quen casla nacangngeg manen iti canalteec ti botas a naigusod iti nagsalungayngayen a baguina tapno penquenda ti tungpal ti quinadaquesda. Sangsangcacuyog amin a paset ti bagui ni Manong Segundo a nangaoat iti maudi nga ulpit. Natatec a nacatangad iti laoag. Iti panagtiritirna, naclep sa naidaramudom iti daga. Daga a nagayusan ti ling-et quen luana. Iti disso a nanguigusodanna cadaguiti salog. Salog a saringit ti daoat a rumang-ay coma met babaen ti quinagaguet iti patas a lubong.
Nagtiritir manen a nangsango iti laoag. Maudi ngata a gay-at dayta? Gay-at ngata a mangitandudo iti quinatao? Tapno maimatangan daguiti mangquitquita, ti napait a ngariet quen mangngegan pay ti natibong a lapayag ti ngaretnguet a casla uni daguiti mapucan nga unas iti nalaoa a plantasion. Unas la da Segundo, casta ti panagquita ti luna quen daguiti armado a pasurotna cadaguiti dimmarup. Iti pannacaudatal ni Manong Segundo, simmilap ti sileng ti imuco a petpet ti uratan a gemgemna. Para iti luna, tanda dayta ti quinatangquen ti ulona. Tanda dayta ti ibubusorna a rumbeng laeng a parmequen. Ngem para cadacami, ti guilap ti imuco, seggued ti dimi mairupir a calintuegan. Rumungsot met ti naatap quen agar-aripapa a mata, nguem dagus nga agbao-ing no abaquen ti buteng. Daguiti mata da Manong Segundo, quinatured a simmilap iti murdong ti tirad daguiti punialda. Tured nga isuda ti immuna a nacapairangarang.

GUMAYGAYEBGUEB ti darang nga agminar iti alintatao. Casta ti pannacaibacal daguiti aggurigor a mata iti napanayag nga inunasan. Namedmedan nupay natangquen daguiti timec a nairanta laeng cadaguiti rebbengna a macangngeg.
“Dispensarenyo la ti ugalicon, Cacabsat. Napucao ngata ti panagraemko agsipud ta sallucobannac ti pungtot. Asino met ti saan a macabusor? Inallilaodatayo! Inacupdatayo nga aglac-am iti rigat a dinegdegan ti napalalo nga iliw. Justo dayta cunayo, timmaotayo a nengneng agsipud ta aoan nagadalantayo. Adda nacaagpang iti bassit nga adal cadatayo nguem dina cayat nga usaren ti ammona. Inallilaodatayo la ngaruden sadatayo guinundaoayan, agulimec lattan dayta a tao, ngamin ta binungon ti quinatacrot!”
“Quinatacrot? Quinatacrot cadi ti panagulimec? Ala man, laolaoem ti Hanapepe tapno inca agsaludsod. Asino dagiti mayat a maquicaycaysa no intayo bumusor? Asino dagiti mangbigbig a calinteganda ti intayo irupir?”
“Sica la cadatayo ti macasao iti bassit nga Ingles. Usarem coma dayta ammom tapno macapanaotayon ditoy a daga nga inyay-ayatda a paraiso cano. Ania ti naganabtayo? Pannacailupitlupit quen liday!”
“Asino ti dumngueg caniac? Daguiti tattao a nangallilao cadatayo? Daguiti purao nga aoan ammoda no di ti agdusa quen agsao iti daques?”
Pumudot ti sinnungbat nga atipaen daguiti nalamiis ti ulona sa ti naanat nga anaoa daguiti agar-aripapa. Maquettel ti riquiar iti bugcao ti luna tapno matuloy manen ti buat, anicqui quen pas-irao a pagna. Dacami a nangyabaga iti rigat tapno maragpatmi ti umno a sacripisio a maquipagian iti naicari a paraiso.
Agmamayo daguiti malem. No makissayan ti aoit a nadagsen, isu met ti pannacaricna iti babantot. Manguddacudday dagiti ascaomi iti baet daguiti caibalbalo nga unas. Iti panagquitami, saringit ti rigat daguitoy.
“Uray ania ti mapaspasamac, no cas pagaruigan adda man bilang matinong daguiti cacailian, icayacaymo dayta baguim.” Pammilin ti dagsen ti nababa a timec ni Manong Segundo caniac.
“Apay coma a casta, Manong? Saan cadi a masapul a tegguedec met ti calintegac a cas cadacayo?”
“Mano ti taoenmon? Ubingca pay.” Naliday daguiti matana a nangperreng caniac. “No icabilangannac a cas cabsat, saanca a rumamraman!”
“Anianto ti cunac iti baguic? Rebbengna a caduadac iti ania man a banag, rigat man oenno nam-ay, saan cadi? Diac mabalin ti agdaliquepquep quen agbuya lattan!”
Imbacalna ti panagquitana cadaguiti pumaypayapay a bulong ti unas a ganggantilen ti nadungngo nga angin. Mayat ti urnosda a casla cameng ti infanteria nga agdaldalan iti inspecsion iti ilalabasmi. Casda la agur-uray iti pammilin. Ngem iti di agbayag, agsamec ti inunasan. Pumuscol daguitoy, pasamequen daguiti magango quen agregreg a bulong. Inton matubbo daguiti unas, maquitanto manen ti ungto ti plantasion.
“Diac met maaoatan no apay a casta ti ibagbagac quenca. Husto dayta cunam nga iriquiarmo ti naguneg dayta ricnam. Pengdanca a maquiraman gapu ngata ta ubingca pay,” kinuna ni Manong Segundo.
“Aoan ubing quen lacay no daoaten ti gundaoay.”
“Justo. Ngem dacdacquel ngata ti gundaoaymo a macasiray iti ungto ti panagsagabatayo. No sumayaatto ti casasaad, maquitamto ni nanam, maquitanacanto met.”
“Macaaoidac sadiay Filipinas?”
“Amangan. Oenno no agbaliw ti casasaadtayo a sacada, alaemto ditoy ni nanam. Daoatec a sica a mabati, no aoan la a talaga ti gasatmi, dimonto coma liplipatan daguiti nagridam iti caltaang ti rabii.”
“Pangngarig daguita ibagbagamon, Manong.”
“Agpangngarig quen agpilosopia ti tao a castoy ti casasaadna, Adi. Mamatiac a saan nga adal, no di quet padas ti pagrucodan iti maisaoang ti ngioat a mangyebcas iti linaon ti puso. Malacsid no naadalanca met iti daques a cas cadaguiti mangimatmaton iti daytoy a plantasion a nagbalin a purgatoriotayo. Linteg cadacuada ti pannakaipatungpal ti quinaturay. No castaca, oenno castacanto, sayang ta pinalabesmo daguiti sirib a timmaud cadaguiti saning-i dagiti managar-arapaap a naitabonen iti daga. Saan a maaoit ti lubong ti dagsen ti maurnong a bilegda. Itinto amin a panaoen, icayab latta ti angin ti asugda.”
Sinintirco ti imbagana ngem diac maibagasan iti dayta a canito. Natucay quetdi ti panunotco iti panagampayag ti salacsac. Nagdisso iti raois ti maysa a siitan quen naiputputong a riduma. Apay dida pinucan? Adda usarna. Pangibaudanda kadaguiti mabasnotan ng agsalungasing cano cadaguiti paglintegan ti plantasion? Agsaludsodac pay coma ngem naunaannac ti panagcanaccac ti salacsac.

NAATAP ti ridep cadaguiti mapapaidaman iti gasat. Immallatioac iti bunkhouse da Manong Segundo idi maipasirco ti beggang ti binilotna a casla ulila a bituen iti casipngetan. Ti maricricnac, isu met ngata ti maricnana? Mapacsoyan ti bagui ngem naatap ti turog iti naquiro a panunot. Masapul a bannogen daytoy oenno pagtalnaen. Tapno agcalma, manglaguipca oenno agarapaapca iti napintas.
“No macaaoidacto sadiay Filipinas, no sumangpetac sadiay Cailocuan, agdapilacto.” Saanco nga inturong dayta a sao quencuana no di quetdi casla agcarcariac iti baguic.
“Unas a pinanaoam. Unas a sinangpetam ditoy Hanapepe. Unasto manen a subliam.” Nagares ti isemna quen casla natugquic ti ricnana.
“Agduma ti unas ditoy quen didiay.”
“Casano?”
“Nasaysayaat ti unas sadiay, ta uray sangsangcaquelleng no cucuam. Sica ti agbalo, sica ti agtubbo, sica ti agdapil. Cangrunaanna cucuam ti tagapulot. Saan a casla ditoy nga idurondaca la ngaruden nga agtrabaho, dimo pay kukua ti azucar.”
“Dadapilan,” insennaayna ngem napaisem. “Dua a dadacquel quen natimbuquel a pinuon ti natangquen a cayo. Nasingcaoan ti sabali pay a bimmullalayao a cayo a guyoden ti nuang. Halla, ricus a ricus ti piman a nuang. Bumanang-es a casla mangsapsapul iti putic a nacaicargaan ti balitoc iti ungto ti bullalayao.”
“Nacasagana latta met daguiti babassit a salog a canenna, Manong. Sa madigos a masabuagan iti danum tapno saan unay a mabannog.”
“Justo,” insennaayna sa limmiday manen. “Napipia pay daydiay nuang. Ammo ni mannalon nga iguiguir ta amangan no masdo.”
“Pinapaitan ti tungpalna no kuan?” Inyayec-ecco. “Punsionen a dina horas.”
“Daguita ti maris ti Cailocuan a tinallicudantayo, Adi. Saan gayam, casla naipapilit a tallicudantayo, cunac quetdi.”
“Naganas iti panaoen ti panagdadapil, Manong,” inyisemco. “Aglalo no isaangdan ti bennal iti dacquel a sinublan. Paglalanglangan ti agcacapatadan, aggagayyem quen agcacabagian.”
“Oen, pacaquitaan quen tanda ti pinagiinnassideg, panaoen ti ragsac.” inyisemna. “Dagiti babbaquet quen babbalasang, aglagada iti bulong ti silag a pacaicabilan ti diquet. Casla babassit a bay-on. No maitapog iti agburburec a bennal sacbay nga agtagapulot, addan paltao.”
“Uray no tiniclad la a cayo ti naubing pay a papaya, Manong, mabalin a dulce.”
“Ad-adda a mailiwta sadiay Ilocos, Adi, no manglaglaguipta.”
“Ngem caric dayta iti baguic. No macaaoidac, agdapilac, Manong.”
“Maysa met a dacquel a dadapilan daytoy plantasion ditoy Hanapepe, Adi,” insennaayna. Quimmudrep ti rupana a naipasirco iti sipnguet. “Pudno ti unas quen azucar a maproducto. Nguem nayonanda. Ta uray datayo, dapilenda. Patubboguendatayo inggana ‘ti agbalin nga usang. Usang a sungrod ti gumaygayebgueb a tagaang. Bumacnangda bayat a pagsinam-it ti lubong daguiti daratayo.”
“Ania a talaga ti planoyo, Manong? Adda nangnguegco ngem diac pay mapagsisilpo.”
“Saanmon nga amaden. Nasaysayaat ti casta para quenca.”
Nacangngegcami iti arimpadec iti ngatuen ti agdan. Naanninaoac dita ti pacabuclan ti maysa a naemma quen naanus a babai. Ti asaoa ni Manong Segundo.
“’Dica cadi pay umay? Addanto pay pamigsam no bigat?” Naumbi dayta a saludsod.
“Hamman, umayacon!” narucod ti sungbat tapno apag-isu a mangngegan ti pacaipaayanna. “Incan, Adi,” intaliawna caniac. “’Dica rumamraman, nguem agtalinaed coma a silulucat amin a sentidom!”

MANAGTAGUMBALAY, cunada man iti saan a macaturog nga iruruamna ti bagina iti baro a pagtaengan quen aglaolao. Oenno no casta a sangsangailica coma iti sabali a lugar sa damom nga aoisen ti ridep, alusiisenca. Amquem nga adda mapasamac quenca. Nabayagcamin ditoy ngem casta latta ti maricnami. Cabutengmi amin a rippiis quen uni daguiti mangrabrabii. Ganggannaetcami iti daytoy a daga. Dayta ti naiparupa cadacami idi aglemma ti tugotmi iti cadaratan a dagus met laeng a pinunas ti sabuag ti dalluyon. Ania ti pacaidumaan daytoy a daga iti tinallicudanmi? Isu met la a darang. Isu met la nga inunasan. Dumana ngata ti cari. Ti pinangar-aritda a mapasayaatmi ti casasaad a nalicudanmi. Inucoddacami a nengneng, nga aoan sabali a masapulda cadacami no di agtulnog. Agbannog quen agtulnog nga aoan mangngeg uray anil-il. Ngem nacaiparsuaan ti asino man a nabiag ti umingar no mapasactan. Cutonto pay, cumagat pay, uray agtungpalto iti pannacapis-itna.
Dayta ti dumana. Inagaoda ti quinataomi. Pinunasda ti quinasiasinomi. Curangna la ti caoar ngem isu met la nga isu a maltrato ti pinasarmi. Umasping ngata ngamin ti cudilmi cadaguiti nangisit nga inaccalda sadiay Aprica.
Isu dayta ti gapu ti caadda aligagao iti panaginana. Isu a naatap ti turog. Di la mamin-ano ti pannacaparbo ti basol a puon ti pannusa. Saguyepyepenca cadi cadaguiti maipalapayag a pacpacaasi? Oenno ti maallingagmo nga icquis ti cadaraam a babai a paguimasanda iti rabii?
Iti arubayan, pimmigsa ti palayupoy. Casla aoan inana ti apras daguiti bulong iti aglatlati a galba. Patinayon ti lung-ayna a maquisala iti ania man a garao ti angin. No agdas-al ti rungsot, naganus a maruros. No maigasatanna ti linac ti tiempo, maregreg iti bucodna a panaoen.
Adda garacgac ti napigsa nga angin. Nagalintatao caniac ti narungsot a ngirsi a nacasagana a mangrugma iti nupay nanumo, maysa met a napintas a pagtaengan. Magaoayanna cadi ti bileg? Agtiguerguer lattan cadaguiti napigsa quen maipilit a gusod. Tumpao a casla icquis ti ranitrit ti balay a marsuod.

IMMAYAC cadaguitoy nga isla a diac ammo ti agsurat quen agbasa. Caycayatdacami ngem daguiti nacaagpang iti adal. Ta daguiti aquincucua quen mangimatmaton cadaguitoy a plantasion, mabutengda. Cabutengda daguiti mangiparangarang iti siribda ta amangan no agalsada. Irupirda ti dacdacquel a matguedan. Isu nga ammoda no ania nga urit ti trabajador ti cayatda. Cayatda daguiti naandur ngem cangel. Maarisitda cadi ngarud amin? Ranta ngata ni gasat a macalusot daguiti ammona ti aginnenengneng.
Saanac a nengneng. Diac nacaadal ngem saanac a mulengleng. Simmapulac iti padac a sacada a macabasa quen macasurat. Nagtrabahoac iti sangapulo quet dua nga horas iti inunasan, pito nga aldao ti macalaoas. Ngem adda latta horasco nga umallatiw iti calapao ni Manong Segundo. Insuronac nga agbasa quen agsurat uray no mapuypuyatancami.
Pulimi ti naandur. Namuli iti rigat daguiti baguimi iti naggapuanmi a daga. Naisagana daguiti panunotmi a mangaoat iti nadagsen nga obra no la quet ta maicanatad. Canayoncami a mamati nga amangan ta sabali a casasaad ti icuyog ti umay a bigat.
Pagaruigac la daguiti immun-una ngem dacamin. Deci-ocho la a baet ti taoen dayta iti daydi immuna a ragup dagiti cadaraac nga immay idi taoen mil nueve cientos y seis. Adda latta maibinggas a namnama cadaguiti sarsaritada uray iti tengnga ti agdama a casasaadmi. No dadduma, casla diac idan patien. Aglalo no mulenglengac daguiti quimmuriteg a lapayagda. Aoan dumana dagitoy iti daytay dandanin agrupsa a cuditdit a quimmapet iti natay a sanga. Napitpitpit quen nagatgatlan cadaguiti dutdot ti ibaclayda nga unas. Ad-adda manen no mulenglengac ti arig agrengngat a cudilda a pinindang ti cainaran. Casla di nabisibisan a daga daguitoy iti no mano a bulan. Ngem mapanday ti panunot a mangpaandur ti bagui nga aglac-am iti ruigat. Iti cada minuto a lumabas a caaddada iti plantasion, tumibquer ti lasag a bilinen ti gumaogaoaoa nga isip tapno aganus, bareng maquitada pay daguiti ipatpategda. Dayta ti mangpaamnot iti biagda.
No icayandan ti ummong, maquitam ti agduduma a cacaro ti quinacubbo. Mapasurotam ti addang daguiti saca a paccang quen oidaoid ti uratan quen singcol a tacquiag. Nasayaat ti sigud nga itsura daguitoy, ditoyen plantasion a nasucog daguiti limmaad a langa. Daguiti nagpaccang a gurong, pinagluloc ti nabantot a susuon. Pinagsingcol ti nadagsen a bacruy daguiti uratan a tacquiag. Aoan basol ti unas, nguem gapu iti unas dagiti limmaad a langa, saan a maigaoid a di ilunod ti unas. Iti itatallicudda, maripirip a dandanidan magteng ti maudi nga uged ti pinagdaliasat iti biag. Aglibaston cadacuada ti amin a rigat. Masansan a saludsodec iti baguic. Maandurac ngata ti naanduranda? Surotenmi latta cadin ti dinalanda? Aoan ngata ti maaramidmi nga agcabannuag tapno mabalbalioan ti casasaadmi?

NADAGAANG dayta a bigat. Naturay ti puccao ti luna a mangibinsabinsa cadaguiti rumbeng a mairingpas iti dayta nga aldao ti panagtrabajo. Igagedna latta a nasisita cano ti pannacaileppas daguitoy. Iparaipusna a canayon ti dusa daguiti agsalungasing. Nacuttong quen carantioay ti luna. Uray maysa la cadacami a naritur iti rigat, mamin-ano met la coman a gabionen ti lulonanna? Uray no nacacallugong pay ti natangquen cigurado a maulantac ti salbag! Ngem napalaolaoan ti puersa. Nasiput daguiti nagtagi-armas nga adda iti malicudanna. Nacasagana daguiti Springfield a quepquepda.
“Move!” naturay ti timec ti luna.
Ngem casla quiring dayta a canito. Nacaul-ulimec. Nacataltalna. Aoan ti naggarao. Casla talna ti angin sacbay a sumangpet ti napigsa a bagyo.
“I said, move!” imbiracac ti luna. Nguem gapu ta aoan ti naggarao, nacsayan ti turay ti timecna sa adda aligagao cadaguiti matana. Nagsanud iti namindua.
“We don’t want to follow your orders anymore!” Adda nangipuccao. Nailasinco a ni Manlapit. “We have suffered so long!”
“W-what did you say, you bastard?”
“Daruuuup!” Adda nangipuccao. Diacto pulos agcamali. Ti timec a mamalbalacad quen mangisursuro nga agbasa quen agsurat caniac. Timec ni Manong Segundo!
Casla sangsangcaacup a dalluyon a dimmarup ti grupo nga adda iti macaniguidco a pacairamanan da Manlapit quen Manong Segundo. Nabuquel a danum a mangsabuag iti cadaratan. Apagbiit. Mano la a quirem.
“W-what the hell! Shoot them! Shoot theeeem!” Imbircacac ti luna sa dinardarasna ti nagsalipengpeng.
Nagquimat ti ngioat daguiti riple.

NADARIMUSMOSAC ti asaoa ni Manong Segundo nga agturong iti oaig. Diac naitured a pagtimcan. Raemec ti ricnana ta maibagasac ti adda iti caungganna. Adda igpilna a dagumpon daguiti mureng. Ammoc nga aglulua. Ladinguit para iti sabali manen a sacripisio. Ni Manong Segundo met ita ti daton. Siuulimecac a simmaruno.
Dayaoec daguiti cadaraac a babbai. Isuda ti mabati nga agbaclay ti saquit ti naquem. Nupay nasneban ti ao-aoitenda a ladingit, matamingda latta daguiti ipagaruptayo a gagangay a bambanag. Natibquerda. Gapu ngata ta adda met la cadacuada ti cacaisuna a pagrusingan ti namnama?
Ginaogaoanna daguiti murengda. Iti gagangay, casla ritual iti inaldao dayta. Tapno mayanud ti agat-daga quen agat-unas cadaguiti mureng. Bareng mapunas ti lemma ti pannacaadipen. Isu ti maudi a gundaoay nga ilabaanna ni Manong Segundo. Cas pammati a nataltalna a sumaclang iti sabali a biag ti cararua ti pimmusay no maurnos dagiti napanaoanna. Nagparintumeng a casla mannangidaton. Intag-ayna ti maysa a caoes a para taltalon. Nagmarca dita ti nalabaga a mansa. Parsiac ti dara a cacasla mapa daguiti isla. Iti tengnga ti cadacquelan a mantsa, adda lussoc. Lussoc a nagnaan ti bala a nangsalput iti bagui ni Manong Segundo. Idi ibugsaona ti lupot, apagbiit, ngem limmabaga ti ayus.
Nabayaguen a nacalicod ti asaoa ni Manong Segundo nguem saanac a nagcutcuti. Iti linged, binucodac daguiti sainnecco. Tacrotac ta saanac rimmaman. Ket sidir dayta iti panunotco di maaw-awan. Ngem isu ti impaunay-unay quen bilin ti nasingued a gayyemco.
“Igiddanmo ti agsanguit no agdigosca iti catuduan tapno dida madlao,” impacpacataoana nga inyang-angaona idi caniac.
Casla bilin a diac iparangarang ti nacaro a leddaangco. Tinurongco ti lipnoc a pacaurnongan ti ayus. Bimmatocac iti danum a nakaigameran ti dara ni Manong Segundo. Idi lumung-aoac tapno camacamec ti angesco, isu ti pannacadlaoco iti agay-ayam a tumatayab iti sanga. Naragsac iti panagalis-alisna. No adda pay met la ngata napintas a buya, aoan bibiang ti billit iti quinadamsac ti tao.

NAGBIAGAC ngata tapno salaysayec daguiti nagpasaranmi? Nagpautac ngata tapno maimatangac daguiti nasaca a panagbalbaliw? Apay a casla sa la dumngeg daguiti agtuturay no adda maipatli a biag? Masapul cadi ti sacripisio iti tunggal naincalintegan a gannuat? Diac ammo. Diac maibaga. Nguem pagarupec a casta ti nacaisacabanmi a gasat. Daguiti la sumarsaruno ti rumbeng a macaquita quen mangbigbig no adda mamaay daguiti inar-aramidmi.
Cas caniac, bigbiguec a bannuar daguiti sacada, ni Manong Segundo casta met daguiti cacaduana a dimmarup iti dayta nga aldao. Ta adun ti nagbalbalioan daguiti Filipino ditoy Hawaii calpasan ti napaut a panaoen a pinnaquirupir. Tunggal tedted ti ling-et quen dara, sinacami daguiti calintegan.
Naquicaysaac cadaguiti naincappiaan a gannuat a pannacabalbaliw ti casasaadmi a mangmanggued. Naluctan dayta a gundaoay iti pannacaipatli ti biag da Manong Segundo. Naurayco ti pannacabigbigmi a maquipaguili ditoy America. Naimatangac ti yuumay daguiti familia a nagasgasat wenno nasaysayaat itan ti casasaadda. Cas carbengan ti maquipaguili, naiccan iti gundaoay a macaadal daguiti simmarsaruno. Nabigbig ti sirib quen liderato daguiti sagibo ti Filipino cadaguitoy nga isla.
Addaac ita ditoy Hanapepe. Sacbay ti innac pannaquidapil quen pannaquipaltao. Aoitco ti naubon a lei. Cumarandicangto met daytoy a cas ti cudilco, cudil daguiti lallacay a cas caniac. Ngem no patinayon a nadam-eg ti ricna, a bisibisan daguiti laguip, agnanayonto nga agsubli tapno adda macabigbig iti pacasaritaan daguiti immuna a nangiparangarang iti quinasiasinotayo a Filipino.
Nangitanamitimac iti rucnoy. “Nagcaduata a nagpuligos iti dacquel a dadapilan, Manong Segundo. Tungpalec latta ti caric. Tangay sinacam ti panagpautco iti daytoy a biag iti puseg daguitoy nga isla. Innacto agdapil a cas incaric. Uray para caniac laeng, iccac iti baro a caipapanan ti panagdapil. Agdapil a saan a mangpespes no di quet mangterred iti oao ni iliw sadiay Filipinas. Iti disso a cucuatayo ti tagapulot.”

IMMUN-UNA ti arimpadek ni Lakay Sadiri Teggued nga immasideg ngem iti gay-at ni Abogada Saniata-Teggued Reyno a mangkaut iti tissue iti shoulder bagna tapno punasenna koma dagiti nagarimayang luana.
“Apay, pinagsangitnaka ni lilom, Anakko?” Nagtibnok ti liday ken panangigigir iti balikas ni Lakay Sadiri nupay awitna met laeng ti nabagas nga isemna itay tumallikud. “Uray ta sika a sagibo nagbalikaska a kas nasayaat a makipagili iti daga a sinakada.”
“Immadayo da lilo ngem imbatida ti kararuada iti naggapuanda a disso, Tatang.”
“Wen, agpayso unay dayta. Isu a napalalo ti ragsakna idi makaawid uray no bakasion laeng. Nangibati iti pagsayaatan iti nakayanakanna nga ili.”
“Itedko daytoy kadagiti mangimaton iti selebrasion iti maikasangagasut a tawen ti panagdappat dagiti Filipino ditoy Hawaii. Maysa daytoy a testimonia iti naglablabasan dagiti nagdappat ditoy. Can we plan together for a visit to our native country?”
“Ur-urayek laeng met ket a sika ti mangibaga, Anakko. Kayatko ngamin nga agtaud kenka a mismo ti regget nga agawid. Adu a panagdaliasat. Ti la pappapanan. Adu a pagpaspasaran. Panagdaliasat pay a mismo ti biag. The completion of one’s journey is coming home, di ngamin?”
“So that I can come full circle of who I am, di ngamin, tatang? Innak mang-os,” nagkatawa iti nalag-an nupay makaipangpangres gapu ta lepleppasna a nagsangit.
“Pudno unay dayta, Anak. One’s identity is very important. Am-ammom kadi ti bagim no dimo ammo ti naggapuam? Kalpasanna, uray rugiamto manen ti sabali ken baro a panagbaniaga,” insallabay a siiisem ni Lakay Sadiri ken ni Saniata.—O

(Naipablaak iti Bannawag, Disiembre 31, 2007.)

One Response

  1. […] (Naipablaak iti Bannawag, Disiembre 31, 2007. Copia daytoy ti naipablaak iti Gumil Metro Manila.) […]

Comments are closed.

%d bloggers like this: