Dagiti Arapaap Ni Lakay Belong

DAGITI ARAPAAP NI LAKAY BELONG
Sarita ni- Vicente P. Palcong 

(I)

  1. MANUEL

Makapungtot  ni Lakay Belong a nangmatmat ken ni  Manuel a nakatakder iti sangona.  Addada iti pataguab iti dua kadsaaran a balayda a nagtaleb iti nagakkub a bulo ken nagatep iti pan-aw. Ti umuna a kadsaaran ti linong ti karison ken ayan ti dakkel a kahon a nakaipempenan dagiti sinako nga apitda nga irik.

 “Sakbay a napanka idiay Manila, nagsaritaan-ta idi nga abogasia ti alaem a kurso. Imbagak idi nga agadalka iti kina-abogado. Nagkarika a tungpalem ti kayatko.Ngem sabali met a kurso ti inrugim!” imbugkaw ni Lakay Belong ken ni Manuel.

“Ladingitek unay Tatang. Imbagak met idin a diak kayat ti kurso nga abogasia .Ti teknikal a kurso ti kayatko. Agduyosak iti electronics. Ti “electronics” ti kursok idi nagadalak  l dita Ilocos Sur School of Arts and Trades 

Nagrupanget ni Lakay Belong. Imbarsakna ti  papel  nga inyawat itay ni Manuel a nakailanadan  dagiti gradona iti umuna a semestre.

“Nagtulaganta idi a mapanka agenrol  iti pre-law iti  FEU. Ngem iti dayta met kunam a  PCAT ti napanam. Saanko pay a nadamdamag dayta a nagan ti kolehio. Ania aya dayta a PCAT?”

“Philippine College of Arts and Trades, “Tang. Nalatak  a kolehio idiay Manila a para iti teknikal ken bokasional a kurso”. naalumamay nga insungbat ni Manuel.

“Langgong! No makaturposka, anianto ngarud ti trabahom? Agtarimaan iti radio a transistor ken telebision? Tallo laeng a tao ti adda radiona a transistor ditoy bariotayo. Awan  ti telebision ta  awan met ti linia ti elektrisidad ditoy. Arapaapko a sika  ti  umuna nga abogado   a patanor dagiti away iti  daya ti ilitayo. Ammom aya, no  sikanto pay ti umuna a taga-away nga ag-mayor iti ili. Sipud pay idi punganay, bin-ig a taga- poblasion dagiti nag-mayor  iti ilitayo.”

Atiddog a kurso ti abogasia “Tang. Addanto pay ti panagrepaso ken ti eksamen iti BAR. Adu ti magastos. Makitaltalon-tayo laeng. Napintas a kurso ti Electronics. Dumurdur-as ti siensia ken teknolohia. Adu ti mastrekan a trabaho.iti electronics. Tumulongakto pay a mangpaadal kadagiti kakabsatko.”

“Uray makitaltalonak laeng, kabaelanka a pagadalen iti abogasia. Ken adda met sanga-ektaria a bukodko a daga  a nayon ti awatko a talon iti baknang a taga-Vigan. Imbagak   idi  kenka nga abogasia ti alaem a kurso, ngem sabali met ti simrek dita ulom!” Makarurod  ni Lakay Belong a nangkusilap iti barona. 

Ala, pumanawka ditoy sanguanak. Saankan nga agbasa. Nasaysayaat  laengen a tulongannak nga agtalon ken agmula iti nateng dita bangkag.”Saan a nakatimek ni Manuel. Nagal-aludoy nga immulog iti  agdan a kawayan. Ammona a narigat a kasarsarita ti amana no kasta a makapungtot. Inkeddeng-na a baliwannanto a kapatang ti amana, uray ta adda pay  dua a lawas sakbay a mangrugi ti maikadua a semestre.

Nadagsen ti barukong ni Lakay Belong a nangisurot iti panagkitana iti timmallikud a barona. Arapaapna nga agbalinto nga abogado ni Manuel. Kayatna a kunaento dagiti kapurokanna; “kitaenyo ni Lakay Belong, makitaltalon laeng ngem addan anakna  nga abogado,-ti umuna unay nga abogado a napataud ti   bario-tayo a  Sagsagat.”

Arapaap met idi ni Lakay Belong ti makaadak iti kolehio. Ngem pimmusay ti dakkelna a lalaki gapu iti sakit a pneumonia  idi addan iti umuna a tawen iti haiskul. Isu ti inaunaan ken kakaisuna a lalaki kadakuada a tallo nga agkakabsat. Kapilitan a nagsardeng nga agbasa. Nagtalon ket isun ti nangisakad iti panagbiagda  a sangapamilia. Nasapa met a nangasawa dagiti dua a kabsatna  a babbai iti padada met laeng a mannalon iti kabangibangda a   barrio.

Nalagipna ni Kapiduana a Mikiong. Kanayon idi nga itangtangsit ti kapiduana a dandanin aggraduar ni Nardo a barona iti abogasia. “Siakto pay laeng kapid ti umuna a taga-Sagsagat nga adda anakna nga abogado’” kanayon nga ipangas idi ni kapidna  tunggal agranada idi nga agpadigos iti nuang dita ubbog. Ngem namitlo a natnag ni Nardo iti eksamen iti BAR. Nagsardeng metten nga agpangpangas ti kapiduana. Ni Manuel-ko ti umunanto nga abogado ditoy Sagsagat. Kinunana met idi iti  nakemna. “Ngem ti  langgong a Manuel, ti ketdin bokasional a kurso  ti inrugina”. Intabbaaw ti unegna. Papasanna man ketdi.  Ipakona  iti trabaho iti talon ti barona tapno adda pagnakmanna

Kayatna a pagsardengen ni Manuel nga agbasa iti kolehio, ngem  saan nga ininggaan ni baketna nga  Insiang a kinasarsarita ken inuy-uyotan. Idi agangay immannugot   met laeng nga ituloy ni Manuel ti kursona a  BSIE major in  Electronics Technology sadiay PCAT. Nginedngedanna ti alawans  ni  Manuel. Ngem idi naammuanna a simrek ni Manuel nga ag-part time  iti maysa a tiendaan ti Electronics iti Kalye Raon idiay Quiapo, tapno adda nayon ti alawans-na,  naasian met laeng iti barona.  Ninayonanna  ti ipatulodna nga alawans ni Manuel  agingga iti nag-full-load met laeng ti barona idi addan iti   maudi a tawen iti  kurso nga  Electronics Technology.

Idi makaturpos ni Manuel iti kolehio, nakastrek a dagus a mangisuro iti dakkel  nga eskuela ti bokasional  – iti Eulogio A. Rodriguez Memorial College of Arts and Trades wenno ERMCAT a masarakan iti Sta. Mesa, Manila. Uppat a tawenna a nangisuro iti ERMCAT . Kalpasanna, simrek  nga empleado  iti  National Manpower and Youth Council  wenno NMYC. Naidestino  iti main office ti NMYC sadiay Taguig. Kalpasan ti sumagmamano a tawen a panagserbina iti NMYC, naglusulos ket impasdeknan ti negosiona nga agpartuat iti “Electronic Billboards”. Adda kasugponna a mestizo Filipino-Intsik wenno ‘tay awaganda iti Tsinoy.

  1. VICTOR

Uppat a tawen ti baet da Manuel ken ni Victor agsipud ta natay a maladaga ti simmaruno ken  ni Manuel. Ni Victor ti namnamaen ni Lakay Belong a mangituloy iti natungday nga arapaapna ken ni Manuel.

Kinasarita ni Lakay Belong ni Victor. “ Agadalka iti abogasia tapno addanto met  maawagan iti Attorney Gallardo ditoy lugartayo.”

“Diak kayat ti abogasia ,”Tang.  Napaut  nga adalen. Saanko  a kayat ti agbalin nga abogado.”

“Ala no dimo kayat, mangalaka ngarud iti Accounting- daytay kina-kontador, kas iti trabaho ni angkelmo a Simo iti PNB idiay Vigan. No ago-pisinaka, dakkel ti sueldom ken naka-aircon pay ti kuartom.”

“Diak kayat ti Accounting “Tang. Kayatko nga ituloy daydi kursok a bokasional   idi nagbasaak iti Trade School idiay Vigan. Kayatko ti kurso a “Woodworking.” Nagkuretret ti muging ni Lakay Belong a nangmatmat iti barona.

“Putris, ania dayta  a kurso?”

Immisem ni Victor. “ Dayta lamesita ken dayta estante dita suli ket project-ko idi nagbasaak iti  trade school. Siak pay ti nangtarimaan iti dayta nagtugawam a butaka, ‘Tang. Dayta  ti “ Woodworking.” Uray la naibagkat ni Lakay Belong ti ubetna iti butaka iti pannaka-kellaatna.. “ Kayatmo a sawen, ag-karpintero-ka? Apay maiyadal kadi ti kurso a panagallawagi  iti kolehio?

“Ket wen a, “Tang. Ngem saan a kadawyan a karpintero- no di ket maestro a mangisuro iti panagallawagi. Maisuro  ti pannakaaramat dagiti adu a klase ti makinaria. Maiyadal pay no kasano nga ipasdek ti shop wenno paktoria.”

“ No kina-maestro met laeng ti kayatmo, mapanka laengen agbasa iti Divine Word College idiay Vigan. Ngem nagadu  ti mamaestra nga awan pangisuruanna. Nagadu ti istambay a nagturpos iti  kina-maestro!”

“Bachelor of Science in Industrial Education, wenno BSIE, daytoy kunak a kurso ‘Tang. BSIE met ti kurso nga inleppas ni Manong. Mangisuroakto iti eskuela a bokasional wenno iti Trade School. Wenno sumrekakto nga agtrabaho iti paktoria. Sabali  ti kurso dita DWC.Ti kursoda ket  BSE ken BSEEd .
Para dayta kadagiti mangisuro iti elementaria ken “general academic high school”.

Saan a nakatimek ni Lakay Belong. Impagarupna  a  ni Victor ti  mangituloy iti nalpay nga arapaap-na ken ni Manuel, ngem itan,  kurso a bokasional  manen  ti kayat nga adalen ti maikadua a barona.

“Nababa ti sueldo ti titser. Narigat pay ti trabaho-da. Awan ti bumaknang nga ag-titser, barok.”

Nagkatawa iti nakapsut ni Victor.

“Ti kayatko a propesion ket daytay pagduyosan ti riknak. Daytay naragsak ken mapnekak iti trabahok- ken makatulongak pay iti tao. Kas titser iti   bokasional, adunto dagiti masanay-ko a trabahador ken teknisian a kasapulan para iti idudur-as dagiti industria. Napanglawtayo ‘Tang. Ngem saan a magatang ti pirak ti ragsak ken pannakapnek iti biag. Diak  kalikaguman ti bumaknang. Ngem no iti panagserbik iti padak a tao ket maikkanakto met iti gundaway a mangparang-ay iti kasasaad ti panagbiagko, yamanekto unay dayta  iti Apo a Namarsua.”

Saan a nakatimek ni Lakay Belong. Dina impagarup nga adda kasta a panagpampanunot daytoy agtawen laeng iti sangapulo ket pito a barona.

“Kayatko ti mapan agbasa iti  La Union School of Arts and Trades, sadiay San Fernando, La Union, ‘Tang. Agbasbasa sadiay ni Insan Ely. Dita koma Vigan wenno sadiay Laoag ti  pagbasaak, ngem awan pay met ti kurso a BSIE kadagiti eskuelaan sadiay. Ti laeng LUSAT  idiay San Fernando ti kaasitgan ditoy ken addaan iti  kurso a BSIE.” “Mapanka agbasa idiay  PCAT . Naimbag ‘ta adda pay  ni manongmo a kaduam idiay Manila .” 

“Mas gustok ti LUSAT ta asideg ditoy ilitayo.. Nalaka laeng nga umayak bumakasion.” Insungbat ni Victor. “ Adda 
kano entrance test inton Lunes, ‘Tang. Ikkandakto iti pagpletek a mapan ageksamen sadiay San Fernando.”

Ala wen, “  kinuna ni Lakay Belong. Nadagsen ti riknana.

Makaammokan  no  bokasional  ti kayatmo a kurso. Saanakto a pabasolen no awanto ti mastrekam a trabaho”.

APAMAN  a nakaturpos ni  Victor iti  BSIE,nakastrek  iti dakkel a paktoria nga agpartuat iti pang-eksport a muebles a masarakan iti Shaw Boulevard iti Metro-Manila. Naglusulos iti paktoria idi makastrek a mangisuro iti Marikina School of Arts and Trades wenno MSAT. Idi kuan, imbaon ti gobierno a mapan agsanay iti makatawen iti Woodworking Technology sadiay  Hapon kas eskolar  iti Colombo Plan. Nagsubli a nangisuro iti MSAT iti dua a tawen, kalpasanna, innala ti International Labour Organization a kas Technical Expert ket naidestino iti abrod. Innala pay dagiti dadduma a dadakkel  nga internasional nga ahensia a kas Technical Expert iti sektor ti  industria ken Vocational Training. Sangapulo ket dua a tawen a naidestino kadagiti nadumaduma a pagilian iti Akindaya nga Asia , South Pacific ken  iti  rehion ti Afrika. Intugotna ti pamiliana kadagiti destinona a pagilian. Nagsardeng laeng nga agabrod ni Victor idi mangrugin a sumrek iti haiskul dagiti tallo nga annakna. Inruginan ti nag-negosio. Nangipasdek iti bukodna a paktoria   sadiay siudad ti Kalookan nga agpartuat kadagiti moldora ken muebles a pang-eksport.

(     3. ROWENA

     

      Indisso ni Lakay Belong  ti basbasaenna a Bannawag iti rabaw ti lamesita. Inikkatna ti anteohos-na sana minatmatan ni Rowena a  nakatakder iti sangona.Kayat ni Rowena ti mapan ageksamen iti “entrance test iti Don Mariano Marcos Memorial State University sadiay Batac, Ilocos Norte.

 “Apay a sadiay Batac ti pagbasaam? Sadiay Manila ti pagbasaam. Mangalaka iti “Commerce”.Ipangrunam  ti “accounting”.Adda ni Manongmo a Manuel ‘diay Manila ket adda mangkad-kadua kenka.

“ Mangalaak iti Bachelor of Science in Agriculture, ‘Tang. Planok nga ipangruna nga adalen ti Horticulture wenno ti  Plant Pathology.”

Agriculture? Kayatmo ti agtalon? Saan a  para  iti babai ti kurso nga  Agriculture . No saanmo a kayat ti komersio, mangalaka ngarud iti kurso a Nursing, tapno mapankanto  met agtrabaho idiay Estados Unidos. Kitaem ni Lakay Banong. Binulan a sumangpet ti doliar nga ipatpatulod  ni Letty nga anakna. Agtrabaho a nars ni Letty idiay California..  “Ngem B. S. Agriculture ti kayatko ‘Tang. Diak maanusan ti trabaho ti nars.”

“Pinagbasaka iti pribado a haiskul idiay Vigan tapno maisaganaam ti kurso a Commerce wenno Nursing. Ita, dayta ketdin kina-agrikultor ti kayatmo?”

“Palubosam dayta ubing a mangala iti kayatna a kurso. Saanmo nga ipapilit ti komersio no dina kayat..” insampitaw ni Baket Insiang nga itay pay laeng a dumdumngeg  iti saritaanda nga agama. Nakadalukappit ti baket iti abay ti ridaw iti  bangsal a mangpaypayubyob iti pinadisna.

“Maysaka met a bakbaketan.” Intabboga ni Lakay Belong. Kinitana ni Rowena. “No dimo suroten ti kayat-ko, sumardengkan nga agbasa. Agtagibalay ka laengen ken tumulong-ka nga agtalon. Total, kunam a gustom ti kina-agrikultor..” makapungtot ni Lakay Belong a timmakder.. Nagtarus a rimmuar iti kadaklan. Nadagsen dagiti dapanna nga immulog iti agdan a kawayan.

Namin-adu a kinasarita ken inallukoy ni Manuel ti amana, isu nga immannugot met laeng ni Lakay Belong a mapan agbasa ni Rowena iti DMMSU sadiay Batac. Inkari ni Manuel nga isu ti makaammo a mangigasto iti panagadal ni Rowena.

Nagturpos ni Rowena iti Bachelor of Science in Agriculture. Nakastrek a dagus nga agtrabaho iti Departamento ti Agrikultura apaman a nairuarna ti eksamen iti serbisio sibil. Naidestino iti Region I. Kalpasanna, naibaon iti makatawen  sadiay  Fransia kas eskolar ti  Food and Agriculture Organization. Idi nagsubli  iti Filipinas, lineppasna ti nairugina idin a  Masters degree-na. Idi agangay, innala ti International Rescue Committee,  maysa a dakkel nga  internasional  a Non-Government Organization a naka-base sadiay
New York, ket naidestino sadiay Namibia. Kalpasanna, nakastrek a Project Manager iti proyekto ti  International Fund for Agricultural Development wenno IFAD  sadiay Ethiopia. Daytan ti nanipudan ti nagsasaruno a panangala kenkuana dagiti internasional nga organisasion ket naidestino kadagiti pagilian iti Africa ken  iti Caribbean. Addan  dua nga anakda iti asawana  a dati a kaeskuelana idi nagadal iti Mastes degree sadiay Manila. Agtrabaho ita ni Rowena  a  Project Manager iti proyekto ti Food and Agriculture Organization  iti pagilian a Guyana.

Iti naminsan a panagbakasion ni Rowena ,sinidir ni Lakay Belong ti anakna.

 “Saanmo a kayat idi ti ag-nars, tapno makapanka met koma mangged iti doliar idiay  Estados Unidos. Ngem ita , doliar metten ti kamkamatem ta kanayon  ti biahem iti abrod.”  Kinuna ni Lakay Belong.

“Saan nga agnanayon daytoy ‘Tang. Panggepko laeng  ti maka-urnong iti pagbasanto dagitoy ubbing-ko ken  ti pagpuonak iti bassit a negosio. Panggepko ti mangiruginto iti agri-business. Babassit pay dagiti annakko, ket nalaka laeng nga itugotko ida kadagiti destinok. Ngem inton ag-haiskul-da, sumardengakton nga aga-brod. Uray ni Lakay-ko, nauma
kano metten a sumursurot kaniak iti abrod.”  Nagkatawa ni Rowena.

“Pudno ta kunam ‘Tang, a diak kayat ti ag-nars ken mapan mangged  sadiay Estados Unidos. Baknang a pagilian ti Amerika. Saanna a kasapulan ti tulong . Apay ketdin nga iburayko ti serbisiok iti Amerika. Dagiti nakurapay a pagilian ti pagserbiak. Dagiti umili kadagitoy a pagilian, ad-adda pay a marigrigat ti panagbiagda ngem kadatayo  a Filipino. Makatulongak  babaen ti panangiburayko iti adal ken  serbisiok kadakuada. Malaksid a makatulongak kadagitoy nakurapay a pagilian, dakkel pay ti matgedak. Doliar ti sueldok nga aggapu iti  FAO.”

Immay nagbakasion idi ni Rowena ken ti pamiliana  kalpasan ti dua a tawen  kontrata-na  iti proyekto ti Food and Agriculture Organization sadiay Swaziland.

Iti naminsan, imbaga kenkuana ni Manuel. “ Ammom ‘Tang. Ni Rowena ti umuna  ken kakaisuna a Filipina nga eksperto iti agrikultura a  nakastrek a Project Manager iti IFAD ken FAO.”.                        

(II)

  NAGANIKKI ni  Lakay Belong a dimsaag iti Toyota Van. Inilutna ti naktangan a siketna. Inagawaan ni Manuel nga inassibay.                                                           

“Nakapsutakon Barok. Saankon a kabaelan ti napaut a biahe:”. Nayesngawna. Sangsangpetna a naggapu sadiay Ilokos. Ni  Manuel ti nangsabat  kenkuana iti estasion ti Farinas Trans sadiay Sampaloc.

“Napigsa kayo pay.  Mauray- yonto pay ti annak dagiti appokoyo.” Kinuna ni Manuel. Tinangad ni Lakay Belong ti dakkel ken nasilap a karatula a nakaimuntaran dagiti dadakkel a letra. “ M.P. GALLARDO  ENTERPRISES”

“Ne,ket nagan-tayo dayta a  Barok.” Intaliawna ken ni Manuel.

“Ket wen, a ‘Tang.  Kukuak a bukod itan daytoy   Nag-imigrante agraman ti pamiliana sadiay Estados Unidos ti kasugponko a Tsinoy. Inlakona kaniak ti parte-na iti negosio, isu a  kukuakon ti kompania.”

Nakisugpon idi ni Manuel iti gayyem-na a Tsinoy, ta adda dakkel a puonan daytoy ken adu ti kontak-na iti kumonidad dagiti negosiante nga Intsik. Nasayaat ti kombinasion-da. Nalaing ti Tsinoy a mangimaton iti negosio. Iggem met ni Manuel ti parte a teknikal. Produktoda dagiti “Electornic Billboards” a karatula dagiti  dadakkel a pasdek ti  negosio, restauran, naitklab ken dagiti naipatakder kadagiti  kalsada. Napintas a de-bombilia nga aggilap-gilap iti nagduduma a maris ken disenio dagitoy nga Electronic Billboards.

Simrekda iti nalawa ken de-air-con a kuarto apaman a nailukat ti guardia ti ridaw. Maysa a reception room nga addaan  iti nangina a sofa set ken dua a kabinet  a napno kadagiti libro ken magasin.

“Agtugawkayo ‘Tang. Ania ti kayatyo a meriendaen?”

“Saanen. Aginanaak pay. Sadin’ ti ayan ti shop-mo? Dinamagna ken ni Manuel.

Kinibin ni Manuel nga inyasideg iti nakortinaan a dakkel ken de-sarming a tawa. Inwalinna ti kortina. Natan-awan ni Lakay Belong ti nalawa a shop .Nakitana ti agarup nasurok ngata a tallopulo  a trabahador a makumikom mangsangsangal  kadagiti billboards ken mangur-urnos kadagiti barut a maikonekta iti  koriente.

“Uppat a pulo  ti trabahador-ko dita shop. Adda pay sabali a sangapulo ket dua a taok nga adda iti ruar. Isuda ti agipatakder kadagiti sangalenmi a bill boards  kadagiti kalsada ken kadagiti dadakkel a pasdek. Ken addan dua a computer Shop-ko ‘Tang. Adda iti SM Fairview ti maysa ket ti maikadua, adda iti Araneta Center idiay Cubao.” Inlawlawag ni Manuel. “Planok ti manglukat iti dua pay a computer shop-ko.”

Nasayaaten ti kasasaad ti anakko, naisip ni Lakay Belong. Husto ti desision ni Manuel a nangala iti kurso a bokasional a nangipangrunaan-na iti Electronics Technology. Naamirisna itan ti dakkel a biddutna idi pilitenna ni Manuel  nga agadal iti abogasia. “Ala, aginanakayo pay.  Tamingek  biit dagiti papeles iti  lamisaanko. Madamdama  a mapanta idiay ayanda Victor. Alas singko kano no sumangpet idiay balayda. Adda kenkan no kayatmo ti maturog nga umuna idiay balayda, sakanto met umay idiay balay. Masapul nga agpaut ka met bassit ditoy siudad. Nabayagkan a saan a  nagpa-Manila.”“Tallo nga aldaw laeng ti inkeddeng ni nanang-yo a kaaddak ditoy Manila.  Ni laeng Mina nga anak ni kapiduayo a Sensio ti nabati a kaduana idiay balay. Agawidak met laeng a dagus apaman a maatendarak ti panagturpos ‘diay anak ni Victor.”

Immay ditoy Manila tapno atendaranna ti panagturpos  iti kolehio ti inaunaan nga anak ni Victor, ken tapno makitana ti baro a balay a kaipatpatakder kano ni Victor iti maysa a subdivision.

TINANGAD NI LAKAY BELONG ti dua kadsaaran a balay ni Victor. Arigna tallo a kadsaaran ti balay, ta adda pay nalawa nga “attic”-na. Dakkel ken napintas ti disenio ti balay. Uppat a gasut a metros-kuadrado  ti lote a nagsaadan ti balay. Addada iti Neopolitan Subdivision, maysa a first class a subdivision iti Quezon City.

“Mano ti nagastom iti balaymo barok?” dinamag ni Lakay Belong.

“Nakurang bassit a lima  a million , ‘Tang.” Insungbat ni Victor.

“No iraman-mo ti agdama a pateg ti lote iti daytoy a lugar, saan a nababbaba ngem pito a million a pisos itan ti balor  daytoy pagtaengan ni Victor.” Innayon ni Manuel.

Milionarion dagiti annakko, nakuna ni Lakay Belong iti unegna.

“Naibaut iti negosio ti dakkel a parte ti urnongko a nagabrod ‘Tang.” Kinuna ni Victor.

“Kumusta ngarud ita ti negosiom?” dinamag ni Lakay Belong.

“Kaasi ni Apo Dios, nasayaat met. Pimmigsa ti merkado  ti produktomi iti eksport. Nalaing ti kasugponko iti negosio. Malagipmo “Tang daydi kaeskuelaak a taga – Catbangen, sadiay San Fernando, La Union? Daydi namitlo nga immay  kimmuyog kaniak a nagbakasion idiay bariotayo? Idi nagturposkami iti kolehio, saan a nangisuro. Nakastrek iti paktoria ti  muebles sadiay Cavite, sa napan iti Export Processing Zone idiay Bataan. Nagbuligan-mi nga impatakder ti paktoria. Nalaing isuna iti produksion ken iti marketing, ken adda ammona iti eksport. Simrekkamin iti eksport. Gapu iti padasko iti abrod, adda met ammok iti  eksport. Adu  dagiti kontak-ko a buyers iti abrod.”

“Tabla ti aramatenyo a materiales iti produkto-yo a muebles. Adda  log ban ditoy pagilian. Saankayo kadi nga agproblema iti aramatenyo a materiales?” Sinaludsod ni Manuel.

“Miembro-kami iti Chamber of Furniture Industries in the
Philippines wenno CFIP. Iti Metro-Manila laeng, agraman iti
Cavite, adda  aglima gasut a paktoria a miembro iti CFIP. Adu pay dagiti provincial chapters ti CFIP a kas idiay
Cebu ken Davao. Kaaduanna nga imported itan dagiti aramaten-mi a tabla. Ngem nalaing tayo a Pinoy. Adu dagiti alternatibo a materiales a maaramat iti produksion, a kas iti wicker, kawayan, rattan, wrought iron ken dadduma pay. Kinapudnona, namber wan iti Asia ti produkto-tayo a muebles. Dayta ti gapuna nga inawaganda ti Filipinas iti “Milan of Asia.” Maikatlo ita ti sektor ti Furniture Industry   iti kategoria dagiti “dollar earners” nga industria iti Filipinas.”

“Talaga nga inusarmo ti kursom a bokasional-iti Trade School;- ti Furniture and Cabinet Making idi- wenno Woodworking   Gapu iti dayta, maysakan a milionario.” Inkantiaw ni Manuel ken ni Victor.

                                                (III)

NAULIMEK ni Lakay Belong a mangbuybuya ken ni Ronald a mangpaspasuyot iti danum ti baro a Nissan Exalta a kotsena manipud iti hose  a naikamang iti gripo. NI Ronald ti maikadua kadagiti tallo nga annak ni Manuel. No kastoy a kalgaw  nga awan ti serrek iti eskuela, umay latta bumakasion ni Ronald ditoy Sagsagat.

Addan iti maudi a  tukad iti kurso nga Electronics and Communications Engineering ni Ronald. Nakatugaw ni Lakay  Belong iti butaka nga adda iti beranda ti  balayna a bungalow. Daytoy a bungalow ti naisukat iti daydi daan a balayna a  nagdiding iti nagakkub a pisi a bulo ken nagatep iti pan-aw. Nagtitinnulongan dagiti annakna ti gastos iti pannakabangon ti balay. Dua a kadsaaran a balay idi ti kayat dagiti annakna a bangonen, ngem nagkedked. Imbagana a  rigatenna ti umuli ken umulog iti dua kadsaaran a balay. Nakapsuten. Mangrugin nga agkubbo, agpakkang a magna   ken addan sarukodna . Agmaymaysan. Tallon a tawen ti napalabas manipud idi pimmusay daydi Insiang a baketna. Ti barito  a buridek nga anak ni Sensio a kaanakanna ti natda a kaduana iti balay.

Immasideg ni Ronald  nga iggemna ti selpon.

“Lolo, umaw-awag ni Papa. Kayatnaka kano a kasarita.” Inyawatna ti selpon. Inyasideg ni Lakay Belong ti selpon iti kanawan a lapayagna. Iti tawenna a  dandanin pitopulo ket pito, nasayaat pay laeng ti panagdengngeg-na, isuna laeng ta madlawna a medio kumapsuten  ti akin-kanigid a   lapayagna.

“Tatang, kumustakayo? Kayatko nga uliten nga ibaga kadakayo  nga adda kaminto amin dita Sagsagat inton maikadua nga aldaw- inton Biernes, petsa 9 ti mabilang. Sakbay ti kasangaymo. Aldaw ti Sabado ti kasangay-mo- petsa 10. Agkukuyog-kaminto kada Victor ken ti pamiliana.”. impakaammo ni Manuel.

Immawag ni Rowena itay agsapa. Addada ita  sadiay Italia- ta dimmagas iti headquarters ti FAO sadiay Roma. Agawidda kanon. Sumangpetdanto ditoy Manila inton malem ti Huebes. Aggigiddan kaminton nga agbiahe nga umay dita Sagsagat.” 

“Naimbag unay a barok tapno makapagkikitayo amin. Saankayo nga immay idi bulan ti Mayo  a piestami ditoy ken  itay napalabas a  Paskua. Naimbag man ta umay latta ditoy  ti barom-, ni Ronald no bakasion dagiti eskuela.”

Addakaminto  dita Sagsagat inton Biernes, palubos ti
Apo. Selebrarantayonto ti maikapitopulo ket pito a kasangay-mo. Advance happy birthday, ‘Tang.” Inkablaaw ni Manuel. 

Agyamanak  barok.” Insungbat ni Lakay Belong sakbay nga inrikepna ti  selpon.  Insublina ti selpon ken ni Ronald a dumdumngeg iti abay-na. Nagsubli ni Ronald iti ayan ti padpadigosenna a kotse. Nakita ni Lakay Belong nga adda intalmeg ni Ronald iti ayan ti manibela ket automatiko a  naitag-ay ti sirok ti lugan. Pinasuyotan ni Ronald iti danum ti sirok ti kotse. Nalagip ni Lakay Belong nga itay agsapa a napanda innala ti  ginatang-na a  pulpoganda a kalding dita barrio Kinamantirisan, ti koma kuliglig ti kayatna nga usarenda a lugan agsipud  ta lumasatda iti naatianan a karayan ket adu ti dadakkel a bato ken likkaong. Ngem  kuna ni Ronald nga awan ti problema  no kotse ti usarenda. Ket agpayso, nakita ni Lakay Belong no kasano a bumaba ken ngumato ti “chassis” ti lugan tunggal italmeg ni Ronald ti kasla butones iti ayan ti manibela.”Dagiti kotse a Peugeot ken Citroen sadiay Europa ket kastoy dagiti luganda nga automatiko a ngumato ti sirokda no lumasatda kadagiti likkaong ken nabato a kalsada, Lolo. Ngem gapu ta awan ti kastoy a modelo ti lugan ditoy Pilipinas, inimbentok ngarud babaen ti tulong ni Papa. “Hydraulic system” ti awag iti daytoy  Lolo.” Inlawlawag itay ni Ronald, kenkuana.Nasiriben ti tao. Naisip ni Lakay Belong. Nadur-asen ti  teknolohia. Kitaem laengen dayta awaganda iti selpon. Nagbassit a ramit, ngem makaawagka uray sadino ti ayan-mo. Ni Rowena a naidestino sadiay pagilian a Guyana, nalaka pay nga umawag kenkuana ditoy Sagsagat.  

DANDANIN LUMNEK  TI INIT. Itudtudo ti pagorasan a naibitin iti diding a  kinse minutos laengen sakbay ti maikanem iti malem. Nakaawiden dagiti kakabagian ken kapurokan-da nga immay naki-punsion iti   panagkasangay ni Lakay Belong.. Naipaknin dagiti dua a babassit a sinublan a naglutuan dagiti kosinero. Naugasan ken naidulin metten dagiti pinggan. Nakatugaw manen ni Lakay Belong iti paboritona a butaka. Dumdumngeg iti panagpapatang da Manuel, Victor ken Rowena. Addada amin iti beranda. 

“Nalpasen ti kontratak iti FAO. Diak panggep ti umawat iti sabali a proyekto. Panggepko a ditoy kami pay laeng Filipinas. Sumrekton dagiti annakko iti haiskul.” Kinuna ni Rowena..” Panggep ni Lakay-ko ti aga-play a mangisuro iti kolehio dita Laoag wenno idiay Vigan. Nalpasna met ti Masters in Business Administration. Adda units-na iti doctorate. Kayatna met ti mangirugi iti  bassit a negosio, ngem  mangisuro kano nga umuna ,pagpampanunotanna no ania met ti mabalinna nga irugi a negosio.”

“Naimbag man ta mapanunotmo met ti agpirme ditoy Pilipinas. Kakaasi ni lakay-mo ken dagiti annakmo a sumursurot kenka kadagiti destinom a pagilian. Ania ngarud ita  ti planom nga aramidem? Saanka pay met unay a nataengan tapno kunaen koma a panggepmon ti agretiro.” Kinuna ni Manuel.

“Nawadwad bassit ti urnong-ko. Planok ti mangirugi iti agri-business. Panggepko ti agmula iti variety ti kamatis a mausar iti panagpartuat iti “tomato paste”. Kayatko pay a padasen dagiti dadduma a klase ti nateng. Ken adda planok nga agnegosio iti  hog raising; -daytay agtaraken iti baboy.”

Ditoyka  ngarud Sagsagat, tapno adda kadua ni Tatang.  Masapul nga adda kaduana. Nalawa daytoy solartayo. Sikan ti mangimaton iti pannakamula  ti talon ni tatang. No kayatmo, gatangem ketdin ti maysa  nga ektaria nga awatna a talon a kukua ti taga-Vigan.” Insingasing ni Victor.

“No makastrek a mangisuro ni lakaymo idiay Vigan, asideg pay a pagawidanna ditoy.”

“Nakapsuten ni Tatang. Sika ti namnamaenmi a mangkadkadua kenkuana ditoy probinsia. Agyankayon ditoy Sagsagat, Rowena.” Innayon ni Manuel.

“Ania ti makunam ‘Tang? 

“Nagsayaaten annakko. Kinapudnona, nabayagen nga  ur-urayek nga adda koma maysa kadakayo nga agpanggep a makipagyan  kaniak ditoy Sagsagat. Ngem gapu ta adda ti pamilia ken negosioyo sadiay Manila, ni Rowena ti natda a namnamak a makipagindeg ditoy.  Ibagak koma pay laeng idi  ngem amangan no  agkedked ti pamiliana.” Immasideg ni Rowena sana  kinallabay ni Lakay Belong a nakatugaw iti butaka. 

“Wen Tang, ditoykamin.  Agmaymaysakan, isu a kadduaen-daka ditoy. Nagsaritaanmin dayta a banag ken ni  lakay-ko. Planok nga ibaga dayta a banag kada Manong, ngem naunaandak met. “inkatawa ni Rowena..

Kayatko a gatangen ti sangaektaria a talon nga awatmo iti pakitaltalonam a taga-Vigan. Pagiks-perimentoak nga agmula iti pagay wenno nateng. Takuatak man dagiti maibagay a mula kadagiti talon ken bangkag ditoy Sagsagat.” Naragsakan ni Lakay Belong.

“Nabayagen a kayat nga ilako ti Among-mi idiay  Vigan ti  dagana, ngem narigat a mailako agsipud  saan a kabaelan a gatangen dagiti tallo a kapurokantayo, a kaduak a makitaltalon ti apagda iti dayta a daga. Maymaysa ti titulo ti daga. Uppat ket kagudua nga ektaria ti rukod ti daga. Kayat ti akin-daga a masapul a maminpinsan a mailako ti nasurok nga uppat nga ektaria.”

Kabaelan ni Rowena a bayadan ti nasurok nga  uppat nga ektaria, Tang,” kinuna ni Victor. 

Mano  ti pateg ti  maysa nga ektaria ‘Tang?” Sinaludsod ni Rowena. 

“Nasurok a tallo gasut a ribu a pisos ,anakko. 

Ala wen, gatangekon.  Mapantayto kasarita ti katalonanyo,’Tang. Tumawar-tayonto, bareng kissayanna met bassit.” Kinuna a dagus ni Rowena. 

“Ngem no magatangmo, saanmo koma  nga ikkaten dagit tallo a kapurokantayo a kaduak a makitaltalon iti daga. Kaasida met, anakko.” indawat ni Lakay Belong. 

“Ket wen, a ‘Tang. Ituloyda a talonen ti apagda a talon. Ken  sigun ti linteg iti Agrarian, saan a mabalin nga ikkaten ida. Ngem siakton a, ti baro nga amongda.” Nagkatawa iti nakapsut ni Rowena.Naragsakan unay ni Lakay Belong.Nagsig-am ni Manuel.

“Adda eskuela ti bokasional nga impatakderko sadiay  Bagong Silang, iti  siudad ti Kalookan.” Simmublat met ni Manuel a nagsao.  

“Ti Bagong Silang ket “relocation site” dagiti dati  nga iskuater sadiay Tondo ken iti dadduma a paset ti Metro-Manila. Relocation project idi ti National Housing Authority para kadagiti iskuater. Itan, nagbalinen ti Bagong Silang a dakkel a distrito iti siudad ti Kalookan  Rinibun dagiti agindeg. Ngem  nupay rinibu itan ti agindeg iti  Bagong Silang, awan ti  eskuela a bokasional sadiay. Adda met dagiti eskuelaan ti elementaria ken haiskul   ngem awan ti pagadalan a bokasional sadiay. Dagiti taga -Bagong Silang nga agpanggep nga agadal iti kurso a bokasional ket mapanda sadiay Fairview ken  Novaliches  iti Quezon City ken iti pay
Manila. Isu a napanunotko ti nangbangon iti pagadalan a bokasional sadiay Bagong Silang. Sangaribu ket walo gasut a metros kuadrado ti lote a nagsaadan ti eskuela. Mabalin a gatangekto pay ti kaabayna a lote apaman a dumakkel ti eskuela.”

“Nakapsut kano a negosio  ti mangimaton iti pagadalan. No ti mapastrekmo ti pampanunotem Manong, amangan no agbabawikanto.” Kinuna ni Rowena.

“Panagserbi iti  tao ti adda iti panunotko idi irugik ti pagadalan a bokasional. Sigud nga iskuater ti kaaduan nga agindeg iti  Bagong Silang. Adu ti narigat ti panagbiag-na. Maisuro dagiti ababa a kurso a bokasional nga agpaut laeng iti tallo ken innem a bulan . Adda met makatawen a kurso.” Intuloy ni Manuel.

“Maisuro dagiti  teknikal a kurso a medio maisupadi kadagiti kurso nga idiaya dagiti dadduma a pagadalan. Nadur-asen ti siensia ken teknolohia. Maisuro dagiti “technical skills” a kasapulan iti dumurdur-as nga industria. Kas koma iti auto-mechanics. Mairaman itan iti kurso nga automechanics  ti “auto-tronics” ta daytoy ita ti agdama a masapul kadagiti moderno a lugan , kas iti kotse, Van, bus ken dadduma pay. Isuromi pay ti “Mecha-Tronics”, para kadagiti Elektroniko a Makinaria.”

Kayatko  a makasarita ni  Kapid Anting a barangay chairman ditoy Sagsagat. Mangalaak  kadagiti naggraduar iti haiskul ditoy barangaytayo nga annak dagiti napanglaw a pamilia ken saanda a kabaelan ti agpabasa iti kolehio.Pagadalek ida  kas eskolar iti kurso a bokasional.” Innayon ni Manuel.

“Ngem masapulyo ti umdas a ramit ken makinaria para iti panagsanay kadagita  baro a kurso a teknikal. “kinuna ni Rowena.

“Nagastos ti mangsanay iti kurso a teknikal.” 

“Pudno ‘ta kunam. Ngem adu dagiti negosiante a sidadaan a nangidonar kadagiti makinaria. Miembroak iti Electronics Industries Association of the Philippines. Uray ni Victor, dagiti negosiante  a  kaduana iti CFIP ket nagidonar-da iti ramit ken makinaria. Isuda pay ti nangisingasing nga isuromi ti  kurso a CNC machines, wenno “Computer Numerically Controlled Machines. Masapulda kano dagiti trabahador a nasanay a mangaramat kadagiti CNC a makinaria, para iti produksion-da.”

“Siak ti maysa kadagiti mangisuro iti CNC agraman iti panna-kamantenir dagiti Carbide Tip Blades dagiti makinaria. “ insalpika ni Victor. “Ekspertoak iti dayta.”

“Gayyemko ti Diputado a Chairman ti  Education Committee sadiay Kongreso. Isu ti timmulong iti pannaka-ipagna ken pannaka-aprobar dagiti papeles iti pannakaipasdek ti pagadalan. “Accredited”   amin a kurso a maisuro iti eskuelami.”Non-degree  pay laeng  dagiti kursomi, ngem apaman a dumakkel ti pundomi ken umadu dagiti agenrol, planok nga ipa-accredit  a “degree courses” dagiti teknikal a  kurso kas iti Engineering ken Computer.”

“Nairehistro pay  iti Securities and Exchange Commission  ti pagadalan a kas  “Foundation”. Maysa a non-profit. Inaramidko a kasta tapno nawaya ken mapalubosankami nga agur-or iti pondo ken umawat iti donasion. Adu dagiti negosiante ken kompania a mayat a mangidonar kadagiti ramit ken makinaria a maaramat iti panagsanay dagiti estudiante. Adda pay ”Skills Upgrading Training-mi” para kadagiti agdama a trabahador kadagiti industria. Adda met “tie-up” wenno koordinasion-mi iti Technical Education and  Skills Development Authority, wenno TESDA. Daytoy ita daydi sigud nga NMYC  a nagtrabahoak. Ti TESDA ti mangted iti eksamen kadagiti agturpos iti  pagadalanmi tapno maikkanda iti Trade Skills Certification.” Inlawlawag ni Manuel. 

“Ken ammom ‘Tang, ti  nagan ti pagadalan ket “ISABELO GALLARDO FOUNDATION  and INSTITUTE OF TECHNOLOGY”.  Inaramidmi dayta  tapno mataginayonto ti nagan-mo uray awankanton ditoy rabaw ti daga. Malaglagipto dagiti tao ti nagan nga Isabelo Gallardo!. Adda timrem a lua kadagiti mata ni Lakay Belong iti napalalo a ragsakna. 

“Agyamanak unay anakko. Sapay koma ta agnanayon a tarabayen ken bendisionan  ni Apo Dios ti amin a  panggep ken gannuatyo.” Nayesngawna.

“Ken saanyo koma liplipatan ti agyaman  iti Apo a Namarsua kadagiti adu  nga imbag ken parabur nga impaayna kadakayo—

%d bloggers like this: