Ti Logger

Agtayag ngata iti lima ket kagudua a kadapan ti Filipino a simrek iti opisinak iti dayta a bigat. Pamestisoen. Natundiris ti agongna, medio singkit dagiti matana ken aglanglanga a baknang.
Agtawen ngata iti nasurok nga uppat a pulo.Nakapolo-shirt iti maris duyaw a montagut a maibagay la unay iti pamiskeden a pammagina.
“Romualdo Camacho, kailian. Awagannak lattan iti Romy.” Giddato nga inyawatna ti dakulapna apaman a nakaasideg iti lamisaanko. Timmakderak. Naglamanokami. Inyawisko ti panagtugawna. Inyawatna kaniak a dagus ti “business card-na” apaman a nakatugaw. Binasak.
Romualdo A. Camacho. General Manager, HYBRID TIMBER RESOURCES.
“Naggapuak dita opisina ni Minister Arafoa. Kalkalpas ti miting-mi. Imbaga kaniak ni Liza,- ti sekretaria ni Minister Arafoa nga adda maysa a Filipino a nangato ti saadna ditoy Ministry of Commerce and Primary Industry , isu a nagpakadua-ak kenkuana nga immay ditoy. Kayatka a makaam-ammo , kailian, isu nga immayak ditoy opisinam.” Kinunana.
“Saanak nga empleado ditoy MCPI. Naidestinoak laeng ditoy kas adviser. Ti United Nations ti mangbaybayad kaniak kailian. Ti U.N. ti employer-ko.” Inyaturko. “ Ah, kasta. . Impagarupko man no ti gobierno ti employer-mo. Ngem no adviser-ka ditoy, nangato la ketdi ti saadmo kailian.”Linintegna ti nagtugaw. Nagsig-am sa kinunana.” Adda nakapila nga aplikasion-ko iti MCPI nga umay ag-logging ditoy Solomon Islands. Ag-tallo a bulanen sipud pay idi indatagko dagiti papeles-mi., ngem agingga ita, awan pay ti nalawag a resultana. Namitlo metten a daras nga immayak ditoy Honiara, tapno palo-apek dagiti papeles. Numona ta nagastos ti agbiahe nga umay ditoy. Nagngina ti pag-plete iti eroplano, sa adu pay ti gastosko- nga agyan iti hotel.”
“Ania ti rota ti biahem nga immay ditoy kailian?” sinaludsodko.
“ Ti biahe ti Philippine Airlines a Manila-Sydney, saak nag-connecting flight iti Qantas airlines a biahe Sydney-Honiara. Nasurok a siam a gasut a doliar ti plete iti one-way a biahe. Dandani dua a ribu a doliar ti round trip. Nagasideg ti Manila ditoy South Pacific, ngem nagngina ti plete ti eroplano. Arigna nagbiahe-kan a nagpa- Estados Unidos wenno Canada gapu iti kinangina ti plete nga umay ditoy Honiara.”
“Adda biahe ti Air Nauru nga aggapu sadiay Manila nga umay ditoy Honiara. Dumagas sadiay Guam ken Nauru,- ag-stop-over ditoy Honiara sakbay a mapan sadiay Sydney. Nalaklaka ti pagplete. Pito gasut a US dollar laeng ti round trip a ticket a Manila-Honiara.”
“Wen, imbaga ti travel-agent-ko idiay Manila maipanggep iti dayta a rota ti Air Nauru, ngem ti dakesna, awan kano ti regular nga iskediul wenno masnop nga aldaw a panagbiahe dayta nga eroplano. Maymaysa kano ti eroplano ti Air Nauru. Ti kano pay rigatna, ma-stranded kano dagiti pasahero iti dua wenno uppat nga aldaw sadiay Nauru, aglalo no makursunadaan ti Prime Minister-da nga usaren ti eroplano iti personal a biahe-na.”
Immisemak. “Nadamagmo met gayam.” Kinunak. “Adda pay ketdi idi damag a pinagsubli ti Prime Minister ti eroplano sadiay Nauru, uray no addadan iti asideg ti Solomon Islands, agsipud ta nalipatan kano ti Prime Minister ti petakana ken dagiti credit cards-na sadiay Nauru.”
“Napadasam kadin ti nagbiahe iti dayta a rota, kailian?” dinamagna.
“ Wen. Naminsanen a nagbiaheak iti Air Nauru a nagpa-Manila. Napadasak dayta a rota idi nagawidkami ken ni Misis idi pimmusay ti katugangak a lalaki. Bukodko a gastos ti pinagplete-mi iti eroplano agsipud ta personal a banag, ket saan a bayadan ti kompania ti plete-mi. Dayta ti gapuna nga Air Nauru ti nagluganan-mi a nagpa-Manila.
“Imbag man ta saankayo a nai-istranded idiay Nauru.”
“Saan met. Nagtarus ti eroplano a nagpa-Manila kalpasan a nag-stop-over sadiay Nauru ken Guam. Ti laeng rigatna- ket maminsan laeng ti biahe ti eroplano iti dayta a rota iti uneg ti maysa a lawas.”
“Panggepko a padasen ti agbiahe iti dayta a rota. Adayo a nalaklaka ti pagplete no idiligmo iti rota ti Honiara-Sydney nga agpa-Manila. Dakkel a banag ti dandani sangaribu a doliar a masalimetmetan iti plete ti eroplano.”
“Ania met ti gapu ti nakapanunotam nga umay-ag-logging ditoy South Pacific, kailian? Sinaludsodko.
“Adda log-ban sadiay Filipinas. Saanen a napabaro ti Timber License Agreement-mi. Dagiti kontak-ko idiay Manila nga aggatgatang iti troso ditoy South Pacific ti nangisingasing a padasek ti umay ag-logging ditoy Solomon Islands. Nalukay kano pay laeng dagiti linteg ti panagtarikayo ditoy. Ngem narigat met gayam. Agasem, tallo a bulanen nga um-umayko surnadan dagiti papeles-mi, ngem agingga ita, saan pay a tinaming ken inaksionan dagiti opisiales iti Foreign Investment Board ditoy MCPI dagiti papeles-mi.”
“Dakkel ti pagdumaan ti kasasaad ti industria ti panagtarikayo ditoy Solomon Islands ken idiay Filipinas. Sadiay pagiliantayo, ti gobierno ti akinkukua kadagiti bambantay ken kabakiran. Ngem ditoy Solomon Islands, adda daytay awaganda a “Customary Land Ownership”. Kayat a sawen daytoy , a dagiti tribu ti agtagikua kadagiti kabakiran, agraman dagiti karayan ken lagoons a lumasat iti sakupda a daga. “ inlawlawagko.
“No sumrekka nga ag-logging ditoy Solomon Islands, masapul nga umuna nga alaem ti pammalubos dagiti tribu, sakbay a kasaritam dagiti maseknan nga opisiales iti gobierno.”
“Inaramidko daytan kailian. Addan kontak-ko kadagiti tribu iti West Coast ti Guadalcanal, iti lugar a panggepko a pag-loggingan. Namin-adu metten a pinakan-ko dagiti pangamaen dagiti tribu kadagiti napipintas a restauran ditoy Honiara. Naalakon ti kooperasion dagiti tribu. Sumagmamano metten kadagiti opisial ti gobierno, aglalo dagiti taga-Forest Division ti naiblow-outko. Pinag-good time ko ida kadagiti naitklab ditoy Honiara. Siak ti naggastos.”
“Annadam ti aggasto kailian. Saanka koma unay nga agtalek iti ipanam-namada a suporta. Sabali ti ugali dagiti tao ditoy. Sadiay pagiliantayo, mabalin nga umobra dagita a wagas ti “public relations” kadagiti opisiales ti gobierno-tayo. Ngem, sigun iti padasko ditoy, narigat nga umobra ti kasta a pannakilangen kadagiti natibo wenno dagiti tribu.”
Linintegna ti nagtugaw sa nagsikkawil ken nagdalikepkep. Immisem iti bangbangir a kimmita kaniak.
“Nabayagakon iti daytoy a linia ti negosio, kailian. Ammom, kadakami a negosiante, SOP dayta a panangtaripato-mi kadagiti tao nga adda pakainaigan-na iti panagtaray ti negosio, kas koma kadagiti opisiales ti gobierno nga agpirma kadagiti papeles. Sadiay, Filipinas,no bussogem dagiti maseknan nga opisiales, i-treatmo ida kadagiti first class a naitklab, samo pabolsaan ida iti napuskol a sobre, awanen ti problema. Napardas nga aggunay dagiti papeles. Aglalo no adda padrinom a politiko. Ti laeng rigatna ket no dadduma, agin-teresado dagiti politiko a makisosio iti negosio.”
Saanak a nakatimek. Minatmatak ti padak a Filipino iti sanguanak. Iti panunotko, naisipko a maysa ngata daytoy kadagiti “Logger” sadiay Filipinas a pinanuynoyan dagiti politiko nga ag-logging. Naisipko a kukuana met siguro ti maysa kadagiti kompania ti logging a nagpukan iti kayo kadagiti kabakiran a nakaigapuan ti nakaro a layus ken ti panagreggaay dagiti bantay a nakatayan ti ginasut nga umili.
“Sadino a probinsia sadiay pagiliantayo ti ayan ti “logging concessions” –yo, kailian.”? Napanunotko a sinaludsod.
“ Immuna ti “logging operation-mi sadiay Northern Samar. Iti probinsia ti Aurora ken Quezon ti ayan ti naudi a nag-loggingan-mi.”
Iti panangibagana iti probinsia ti Aurora ken Quezon, dagus a nalagipko ti nakaro a didigra a nakatayan dagiti ginasut nga agindeg kadagita a lugar gapu iti panagreggaay dagiti bantay ken ti nakaro a layus, nasurok a makatawenen ti napalabas.
“Dakkel ti logging operation-mi idi sadiay probinsia ti Quezon. Adda kasosiok a politiko.”impasindayagna pay. “ Ngem naabak ti nakidiables a politiko itay kallabes nga eleksion. Ti pay dakes a napasamak, saanen a napabaro ti Timber License Agreement-mi. Nagadu ita dagiti nakaistambay a makinaria-mi.”
“Inawisko ti Premier ti Gaudalcanal ken ti Deputy Prime Minister iti maysa a panagrabii dita La Perouse Restaurant. Alas siete inton rabii. Imbitaranka met kailian. Pangaasim ta umayka.”
Ti premier ket kaibatoganna ti puesto ti gobernador iti probinsia no idiay koma Filipinas. Dakkel ti akem ti premier iti pannakapirma dagiti papeles dagiti kompania ti Logging iti sakupna nga Isla wenno probinsia.
“Thank you. Ngem dispensarem koma kailian. Adda naka-iskediul a papanan-mi ken ni Misis inton rabii. Itinto laengen sabali nga aldaw.” Kinunak.
“Kaduam kadi ti pamiliam ditoy? Inimtuodna.
“Wen. Adda pay ditoy dagiti tallo nga annakko.”
“Kasanon ti panagadal dagiti annakmo? Dadakkelda kadin?
“ Agbasbasa ti inaunaan ken ti maikadua dita Honiara International School. Dua ti tawenna ‘diay maikatlo nga ubing-ko. Isu ti buridek.”
“Nasayaat unay no kaduam ti pamiliam ditoy. Saanka a ma-homesick”. Kinunana. “Dakkel ti namnamak a maaprobaran ti aplikasion-ko nga ag-logging dita Guadalcanal”. Intuloyna. “Inkari dagiti kontakko nga opisiales ti gobierno ti suporta-da. Naalak metten ti pammalubos dagiti tribu tapno agpukan kami iti kayo kadagiti kabakiranda. Isuna laeng ta medio, nawadwad metten ti gastosko. Narawet gayam dagiti naki-diables nga opisiales ti gobierno no manganda iti restoran ken naglaingda nga uminum no addakami iti naitklab.”
“ Idiay Filipinas, maiparit kadagiti empleado ti gobierno-tayo ti ag-naitklab ken ag-kasino, aglalo no adda kaduada a negosiante a kas kenka.” Kinunak.
“Wen ngarud. Ngem agingga laeng iti papel-dayta kunam a maiparit nga agnait- klab-da. Sapulenda latta ti nakairuamanda- a “good time” kadagiti naitklab. Sabagay, nalaklaka no pabolsaam latta idan. Marisut a dagus ti problema kadagiti papeles.” Inyisemna.
“ Annadam koma ti aggasto iti dakkel, kailian. Sabali ti ugali dagiti taga- Guadalcanal ken dagiti opisiales ditoy.” Impatigmaanko.
“Agyamanak iti balakadmo. Ngem kas nakunakon, paset ti negosio dayta a banag. Agawidak idiay Manila inton sumuno nga aldaw.Adda man kiddawek kenka kailian. Pangaasim man ta ipalagipmo ken ni Minister Arafoa ti aplikasion-mi ken no mabalin kiddawek man a palo-apem dagiti papeles-mi iti opisina ti Foreign Investment Board. Agtalek kano unay kenka ni Minister Arafoa. Pangaasim ta tulongannak.”
“Saan a sakup ti trabahok ti sektor ti “Logging”. Dagiti laeng “secondary wood processing” ti sakupko. No agnegosioka iti panagpartuat iti moldora ken muebles para iti lokal ken export market, madadaanak a tumulong kenka. No sawmill ken planta ti plywood ti linia ti bangonem a negosio ditoy, siakon ti mangidiaya iti tulongko kenka. Saanen a nasken a kiddawem. Dayta ti sakup ti trabahok.”
Nagngilangil. “Narigat a serken ti sektor ti secondary wood processing. Adu ti masapul a ramit ken makinaria iti produksion. Masapul ti dakkel a pondo. Ti laeng panagpukan iti troso ti ammok a negosio.”
“Mabayag pay siguro , sakbay a maammuam ti resulta dagiti papeles-mo. Adda komite iti FIB a mangadal ken mangarisit iti “ investment proposal”-mo. Kameng iti komite ti Premier ti Guadalcanal, ti dua nga opisial ti FIB, ti Minister ti MCPI ken ti komisioner ti Forest Division. Maudinto a maiserrek iti opisina ti Prime Minister tapno pinal a mapirmaan. Kabayatan ti panangur-uraymo iti banagen dagiti papeles, isingasingko a mangirugika iti bassit a negosiom ditoy. Bassit laeng, ngem imbag’la a pamataudan iti kuarta, kabayatan ti panaguray-mo iti resulta dagiti papales-mo iti “Logging”.
“Nadlawmo kadi dagiti nagadu nga agkaiwara a napitpit ken aglatlati a kaha dagiti lugan, kas kadagiti Van, kotse ken trak, iti igid ti highway , manipud dita Seaside Market agingga sadiay Henderson Airport? Awan ti nalaing a latero ditoy Honiara. No maidungpar dagiti luganda ditoy ket mapitpit ti kaha, wenno madadael ti hood ken ridaw dagiti luganda, saandan a tarimaanen. Ibellengda lattan. Sukatanda iti baro a ridaw ken hood ti lugan. Ti rigatna, tallo a bulan wenno nasursurok pay nga urayenda ti idadateng ti inorderda a piesa ti luganda, agsipud ta aggapu pay sadiay Australia ken Japon. Sea-freight ngamin, wenno babaen ti barko a maipatulod dagiti masapulda a piesa, isut’ gapuna a mabayag a mapasangpetda dagiti orderenda a piesa ti lugan.. Masapul ti nalaing a latero ditoy. Panagkunak, ag-“click” ti negosio ti auto-repair ken panel beating. Mangipatakderka man iti kasta a shop ditoy Honiara, kailian.” Kinunak.
Nadlawko a pimmasnek ti rupa ti Pinoy iti sangok.
“Apay, awan kadi ti Panel Beating Shop ditoy Honiara?’ sinaludsodna.
“Adda, ngem maymaysa laeng a shop, ken kukua ti Intsik a nangasawa iti lokal a Solomon Islander. Adda met dagitiAustraliano a mangisursuro iti Auto-Mechanic ken Panel Beating iti maysa a Vocational- Trade School ditoy, ngem nakapuy- da a mangisuro, ken nakapsut latta dagiti masanayda a lokal. Dagiti pay laeng Filipino ti kalaingan a mekaniko ken latero. Awan ti makaartap kadagiti Pinoy, no panag-latero ti pagsasaritaan.”
“Napintas dayta a singasingmo, kailian. Kinapudnona, ti buridek a kabsatko ket adda imatonan-na nga auto repair shop idiay Pasig City. Ngem ti problema ditoy Honiara ket ti pagpuestuan ti Shop.”
“Adu dagiti a pasdek a mabalin nga upaan dita Ranadi Industrial Estate. Kompleto ti linia ti elektrisidad, ta adda single phase ken uray pay ti three phase a linia para kadagiti makinaria.Ti MCPI ti mangimaton iti RIE. No interesadoka, kasaritak ni Minister Arafoa tapno makaalaka iti puestom.”
“Ala man ngarud kailian. Ngem kasano ti visa dagiti taok. Matulongannak kadi a mangurnos iti working visa dagiti isangpetko a trabahador?”
“Adda iti babaen ti MCPI ti Immigraton Division ken ti Labor and Employment Division. Am-ammok dagiti opisiales iti immigrasion. Saanto a problema ti working visa.”. impasingkedko. “Awan ti embahada ti Solomon Islands sadiay Manila, ngem mabalinyo ti mangala iti entry visa sadiay British Embassy, agsipud ta kameng ti Solomon Islands iti British Commonwealth . Siakton ti makaam-mo a mangurnos iti working visa dagiti taom apaman a sumangpetda ditoy.”
Naragsakan unay ni Romy Camacho. Sakbay a pimmanaw iti opisinak, pinagpirmak iti aplikasion ken dadduma pay a papeles tapno makaala iti puesto ti Auto Repair Shop-na sadiay Ranadi Industrial Estate.

KAGUDUA ti oras ngata, kalpasan a pimmanaw ni Romy Camacho iti opisinak idi umawag ni Liza, -ti sekretaria ni Minister Arafoa.
“Mr. Palmones, the Minister request a meeting with you in his office.”
“Ita kadin.” Dinamagko.
“ Yes sir, if possible and if you are not very busy.”
“Okey, ibagam nga umayakon.” Kinunak a bulonko a timmakder.
Nadanonko ni John Kouni, ti hepe ti Foreign Investment Board iti opisina ni Minister Arafoa . Kinablaawak ida a dua. Inyawat kaniak ti Minister ti naka-ring bound iti plastic a napuskol a dokumento apaman a nakatugawak.
“Investment proposal dayta ti kompania nga agpanggep nga ag-logging sadiay Weather Coast iti Guadalcanal. Filipino ti akinkukua iti dayta kompania a Hybrid Timber Resources. Adda kadi ammom maipanggep iti kapasidad dayta a kompania iti sektor ti Logging, Victor?”. Sinaludsod ti Minister.
“Saanak a nakapag-pirme a nagnaed sadiay Filipinas iti napalabas a sangapulon a tawen. Ngem uray no kasta, kanayon met latta a sursurotek dagiti damag ken mapaspasamak iti industria ti panagtarikayo sadiay. Ngem awan ti malagipko a kasta a nagan ti kompania nga adda “logging” concessions-na” sadiay Filipinas.” Insungbatko.
“Adda umdas a “paid-up capital” ti kompania, kas ipakita dayta investment proposal-na. Mamatiak a kabaelanna nga imatonan ti nasayud ken narang-ay nga operasion iti “logging”. Nagtimek ni John Kouni.
“Saan nga ti paid-up capital ti umuna a pagibasaran-yo iti kapasidad ti maysa a kompania. Mas importante a kitaenyo ti napalabas a rekord-na. Sukimatenyo ti napalabas a rekord-na wenno ti napalabas a “performance-na iti sektor ti logging, tapno maammuanyo no nadalus met laeng ti nagan dayta a kompania ken adda kapasidad-na nga ag-logging. Masapul a maammuan no awan ti dakes a pakasaritaan dayta a kompania, malaksid laeng iti nailanad dita proposal-na a kabaelanna ti mangpataray iti nasayud nga operasion ti “logging concession” ken addaan iti umdas a puonan.”
“Kasano ngarud ti panang-sukimattayo iti napalabas a rekord ti Hybrid Timber Resources. Kas ipakita dagita papeles, sadiay Filipinas ti ayan ti operasion-na. Awan ti embahada-mi sadiay Manila a makatulong kadakami iti dayta a banag. Awan ti “diplomatic relations” ti Solomon Islands ken Filipinas.”kinuna ni Minister Arafoa.
“Kastoy ti aramiden-yo Mike.” Kinitak ti Minister. Nairuam nga aginnawag kami iti first name a saan ketdi nga iti apeliedo. Agarup agkataebkami iti Minister iti nasurok nga uppat a pulo a tawenna. Nagturpos iti B.S. in Industrial Economics sadiay Australia ken tinurposna pay ti MBA-na sadiay Inglatera. “Tangay awan ti embahada-yo sadiay Manila, kiddawenyo ti tulong ti British Embassy. Dagiti pagilian a miembro iti British Commonwealth a pakairamanan ti Solomon Islands ket agpatulong-da iti British Embassy kadagiti kastoy a banag. Irepresentar-nakayo ti British Embassy iti panangkontak-yo kadagiti maseknan nga opisina wenno ahensia ti gobierno sadiay Filipinas tapno makaalakayo iti record ti Hybrid Timber Resources. Kiddawenyo iti British Embassy nga alaenda ti ania man a rekord a maalada maipanggep iti Hybrid Timber kadagiti opisina ti Board of Investment, ti Securities and Exchange Commission ken iti opisina ti Department of Environment and Natural Resources sadiay Manila.”
Nagtung-ed dagiti dua nga opisial iti sanguanak a mangipakita iti yaanamong-da iti singasingko.
“Thank you , Victor. We will contact the British Embassy. We will follow the procedure per your advise.” Kinuna ti Minister. Kinitana ti hepe ti Foreign Investment Board. “ John, we must do this as early as possible.” Imbilinna.

ITI MAIKATLO A LAWAS, kalpasan a pimmanaw ni Romy Camacho ditoy Honiara, dimteng ni Jeffrey Camacho, ti buridek a kabsat ni Romy. Adda kaduana nga innem a trabahador a Filipino a pakairamanan ti dua a mekaniko, dua a latero ken dua a pintor ti lugan. Sakbay a dimtengda, inurnosko ti working visa-da babaen ti fax nga impatulod ni Romy Camacho. Nailanad iti Fax ti numero dagiti pasaporte-da ken dadduma pay a banag a masapul iti immigrasion. Entry visa laeng ti nailanad iti pasaporte-da idi sumrekda iti Henderson airport.
Timmulongak iti panangala ni Jeffrey Camacho iti puesto ti Shop-da iti Ranadi Industrial Estate. Idi damo, bassit laeng dagiti parokiano, ngem idi nakita dagiti adda luganna ti kinapintas ti gapuananda nga ag-mekaniko ken ag-latero, in-inut nga immadu dagiti parokiano. Naglataken ti auto repair shop dagiti Filipino ditoy Honiara.

ITI MAIKALIMA A BULAN, nagparang manen ni Romy Camacho iti opisinak. Nasidunget ti rupana. Nagngilangil idi kumustaek ti resulta ti investment proposal-na nga ag-logging.
“Ti anak ti sal-it dagitoy nga Egoy. Pirme a parigatendak. “ intabbaawna.. “No sisasangoka kadakuada, pirme ti karida a tumulong, ngem narigatda gayam a kasarsarita!.” Nadlawko a makapungtot . Ita laeng a mangngegko nga awaganna iti Egoy dagiti taga Solomon Islands. Puli ti Melanesians dagiti Solomon Islanders. Nangisit ti kudil dagiti Melanesian. Aglanglangada nga American-Negro nupay saan unay a nangisit no idiligmo iti kolor ti kudilda kadagiti Afrikano.
“Nagadun ti nagastosko nga immay ditoy. Nakagastoakon iti nasurok a maysa a milion a pisos nga agkarasubli ditoy Honiara. Adun ti nagastosko a nangpakan ken nangi-good time iti naitklab kadagiti annak ti diaske nga Egoy, ngem awan man laeng ti positibo a nagbanagan dagiti papelesko agingga ita!”
Saanak a nagtimek. Ammok nga agingga ita, saan pay nga inasikaso dagiti taga – Foreign Investment Board dagiti papeles-na.
“Idiay Filipinas, no istimarem a naimbag ti pagayatan dagiti maseknan nga opisiales, natarus ti pannakaipagna dagiti papeles. Awan ti adu a problema. Ngem sabali ti ugali dagitoy annak ti diaske nga “ mga Egoy dito sa Solomon Islands.”
Nakarupanget pay laeng idi agtugaw iti maysa kadagiti dua a silia iti sango ti lamisaanko.
“Pangaasim kadi Brod, ta tulongannak a mangipagna kadagiti papelesko. Maysaka nga opisial iti daytoy nga opisina. Aramatem kadi,a ti impluemsiam tapno adda nasayaat a pagbanagan ti aplikasion-ko iti Logging.”
Minatmatak. Iti umuna a gundaway, inawagannak iti Brod, a saan ketdi a kailian a kas iti sigud nga awagna kaniak. Napanunotko manen nga adtoy iti sanguanak ti maysa a “Logger”a Pinoy a siguro nabayag a napanuynoyan nga agpukan iti kayo kadagiti kabakiran sadiay Filipinas. Kas imbagana kaniak idin, napigsa kano ti kapetna kadagiti politiko. Ngem, ita, adtoy a dumawdawat iti tulong-ko. Ken inawagannak payen iti Brod.
“Addatayo iti sabali a pagilian. Kas naibagak kenka idin, agannadka iti panaggastom. Saantayo a kabisado ti ugali dagiti tao ditoy, kailian.” Nakarawak nga insawang.” Imbagak kenka idin a saanak nga empleado ditoy MCPI. Agserbiak laeng nga adviser dagiti opisial iti daytoy nga ahensia ti gobierno. Ti United Nations ti mangbaybayad kaniak. Kayatka a tulongan, ngem saan a rumbeng a maki-biangak iti maysa a banag a saan a sakup ti trabahok. Saanko a sakup ti industria ti Logging. Ken maysa pay, “advisory functions” laeng ti trabahok ditoy MCPI.”
“Agtalek kano unay kenka ni Minister Arafoa. Aramatem kadi a, ti impluemsiam, aglalo kadagiti opisiales iti Foreign Investment Board.”
Nasdaawak. “ Asino ti nangibaga kenka? “ nakarawak a sinaludsod.
“Ni Fred Holoti, ti Director –iti opisina ti Prime Minister.”
Saanak a nakatimek. Ni Fred Holoti ti Direktor iti Public Service Division , a naikappeng iti opisina ti Prime Minister. Ni Holoti ti akin-iggem kadagiti Foreign Assisted Projects, a pakairamanan ti proyekto-mi iti UNIDO. Ni pay Holoti ti ag-desision no kayat ti gobierno nga iyatiddog ti kontrata-mi nga international experts. Agpannuray ken ni Holoti ti pannakaituloy wenno pannaka-isardeng dagiti proyekto ti gobierno, a pinunduan dagiti internasional nga organisasion a kas iti United Nations, Australian AID, World Bank, Asian Development Bank ken dadduma pay.
“Saan a pudno nga adda impluensiak iti FIB, kailian. Kinapudnona, saak laeng makisarita kadagiti opisiales iti FIB no adda dagiti” investment proposals” iti sektor ti secondary wood processing a madesisionan. Ken masapul nga isuda ti umuna nga agkiddaw iti balakadko. Iti Industrial Development Division ti ayan ti sentro ti trabahok ditoy MCPI.” Inlawlawagko. “ Ngem, ala, tapno awan ti pagkunaam, padasekto a palo-apen ken ni Minister Arafoa ti situasion dagiti papeles-mo. Kas nakunakon, diak koma kayat a paki-biangan ti investment proposal-mo agsipud ta saan a paset ti trabahok dayta. Ngem no kumpleto la ketdi dagiti papeles, ken matungpal ti proposalmo dagiti amin a masapul nga alagaden iti panag-Logging ditoy Solomon Islands, panagkunak, awan ti problema. Dakkel ti posibilidadna a maaprobaran ti “investment proposal-mo kailian.” Impanamnamak.
“Pangaasim ngarud “brod”. Bigbigekto a dakkel nga utangko a naimbag a nakem kenka. Agsubsubalit kaminto iti tulong-mo. Ken wen, gayam- i-treat-ko ni Fred Holoti ken ti Komisioner ti Forest Division inton rabii dita Melanesian Club and Restaurant. Awisenka, a kaduami nga uminom ken agpulotan . Naimas dagiti dadakkel a “coconut crabs-da” iti dayta a lugar.”
Namrayak ti immisem. “Itinto sabali a gundaway , kailian. Ag-blow-out kanto inton maaprobaran dagiti papeles-mo. Umayakton uminom ken makipagpulotan kadakayo.”insungbatko.
“Naminduan nga awisenka, ngem dinak pay pinatgan. Ngem ala ,kas nakunam, i-blow-out kanto inton mapirmaan dagiti papeles.”kinunana a bulonnan a nagpakada.

AGSAPA iti Huebes, dua nga aldaw kalpasan nga immay ni Romy Camacho iti opisinak idi makaawatak iti awag ti telepono manipud ken ni Fred Holoti, ti Direktor iti Public Service Division, iti Prime Ministers Office. Kalpasan a kimmablaaw, dinamagna a dagus. “ Mr. Palmones, kaano a malpas ti kontratam ditoy Solomon Islands? I am asking this because, you know- we want you to stay with us for another year. Kayat dagiti lider iti industria nga ituloy-mo nga iburay ti tulongmo kadakuada. Mangrugidan a sumrek iti export market, ket masapul a tarabayem ida.”
“Uppat pay a bulan sakbay nga agpaso ti agdama a kontratak, Mr. Holoti.” Insungbatko.
“Mismo a ni Prime Minister ti nangibaga kaniak a kalikaguman kano dagiti negosiante iti woodworking industries sector ti panagtalinaedmo ditoy Solomon Islands. Masapul- naka ti industria, Mr. Palmones. Mangrugidan a sumrek iti export market. You have done a very wonderful and excellent job.Ipeksak man ti panagyamanmi “on behalf of the government,”- for helping the local industries owned by indigenous Solomon Islanders to modernize and become competitive in the local and export markets.”
“Thank you also for appreciating my humble services.” Insungbatko.
“We want you to extend your contract with us.” Kinunana.
“Agpannuray-dayta a banag iti yaanamong ti UNIDO, ken iti pondo nga ituyang dayta nga ahensia ti U.N. Nasurok a dua tawenkon ditoy Solomon Islands. “UNIDO initially gave me a one year contract to work here in the Solomon Islands,” ngem gapu ta namindua nga indawat ti gobierno-yo a maiyatiddog ti kontratak, isu a pinatgan ti opisina ti UNIDO”. I am not sure if UNIDO will agree to extend again my contract here, specially if the required budget is not available.”
“Madadaan ti gobierno a mangted iti pondo para iti sueldom no kas pagarigan ta agkedked ti UNIDO a ma-extend ti kontratam kadakami. Ti gobierno ti mangted iti sueldom. No ania ti kunam, kontakenmi itan ti opisinayo sadiay Vienna.”
“Panunotek pay Mr. Holoti. Ibagakto kadakayo ti desision-ko. Anyway, four months is still a lot of time.” insungbatko. Ngem iti unegko, diak kayat nga awaten ti singasing-na, nga ti gobiernoda ti mang-sueldo kaniak. Ammok a saanda a mapataran ti agdama a sueldok iti UNIDO, ken tax free pay ti matgedak iti U.N. No ti gobiernoda ti mangsueldo kaniak, sigurado nga ag-buis ti matgedak.
“ Adda man kiddawek kenka Mr. Palmones.” Pagammuan ta kinunana. “ Ammom, adda kompania ti logging a nakapila ti aplikasion-na dita FIB. Filipino ti akinkukua iti daytoy a kompania a managan Hybrid Timber Resources. Kiddawek man a sika ti maysa a mangted iti rekomendasion para iti Hybrid Timber.” Just give a referral or your comments that will vouch the integrity and capacity of the company to operate a successful Logging Operation”. Mairaman dayta a rekomendasion-mo iti” investment proposal”- ti kompania.”
Adda gayam kayatna kaniak. Nagpasakalye pay laeng – naisipko. Ngem nasdaawak iti inaramidna. Saan a kadawyan kadagiti opisiales ti gobierno ditoy Solomon Islands ti makibiang kadagiti kastoy a banag. Nagatapak nga adda pannakainaig-na iti investment proposal ni Romy Camacho nga ag-logging iti Isla ti Guadalcanal.
“Mr. Holoti, adda kadi personal nga interes-mo iti Hybrid Timber Resources.” Dineretsak a sinaludsod. Saan a simmungbat a dagus. Idi kuan nagtimek.
“ Kameng ti pamilia-mi dagiti tribu iti Weather Coast ti Guadalcanal. Dita Weather Coast ti panggep a pag-loggingan ti Hybrid Timber. Suportado ti tribu-mi dayta a proyekto. Adda pay laeng dagiti papeles ti kompania iti opisina ni John Kuoni dita FIB. Masapul-mi ti referral ken rekomendasion dagiti tattao a kas kenka nga otoridad iti industria ti panagtarikayo a mangsuporta kadagiti papeles a naidatag iti “Foreign Investment Board.”
Saanak a nakatimek a dagus. Immapay a dagus iti panunotko a talaga a nakadanonen ti impluensia ni Romy Camacho iti opisina ti Prime Minister. Ni Fred Holoti ti direktor iti Public Service Division iti babaen ti Prime Minister Office. Addan nagnaan daydi imbaga kaniak ni Romy Camacho nga “standard operating procedure” wenno SOP iti panag-negosio.
“Saan a sakup ti trabahok dagiti Logging, Mr. Holoti. Ammom dayta. Ti secondary wood processing ti ayan ti “expertise-ko. Diak kayat ti makibiang iti sektor a saan a paset ti trabahok.
Ladingitek a saanka a mapatgan iti kiddaw-mo. Ken maysa, anianto laengen ti makuna dagiti miembro ti komite iti FIB. Mabainak kadagiti taga- FIB, no aramidek ti kas iti kiddaw-mo. Ken kangrunaanna, awan a pulos ti ammok iti kabaelan ken kapasidad ti Hybrid Timber iti operasion ti Logging. Ita laeng a madamagko dayta a nagan ti kompania, a Hybrid Timber Resources.”
“Am-ammom ni Romy Camacho, ti akinkukua iti Hybrid Timber, saan kadi? Kailiam isuna.
Namin-adu kanon nga immay dita opisinam.”
“Wen, immay ditoy opisinak. Ngem ditoy laeng MCPI ti nagam-ammuan ken nagkitaan-mi. Diak kabisado ti” background” ken ti padas-na a kas negosiante iti panagtarikayo. Dayta ti gapuna a narigat a patgak dayta kiddaw-mo. I am sorry, Mr. Holoti” kinunak.
“ Well, I understand. I thought it will be alright to request that thing from you. Kasaritakto ni Minister Arafoa. Kayatko a maaprobaran ti investment proposal ni Mr. Camacho iti mabiit. Dakkelto ti maitulong ti kompania kadagiti tribu dita West Coast ti Guadalcanal.”
Ammok a napasugkian ti opisial gapu ta diak pinatgan ti kiniddaw-na. Ngem inyebkasna met laeng ti panagyaman-na sakbay nga imbabana ti awditibo.

BASBASAEK ti project proposal ti maysa a kompania nga agparpartuat iti moldora ken muebles idi matuktok iti nalag-an ti nakalukat a ridaw ti opisinak. Naibaskag ni John Kouni iti ruangan. Pinastrekko. Inyawisko ti panagtugawna iti silia iti sango ti lamisaanko. Immanges iti nauneg sa kimmita kaniak.
“Awan ti maalami nga ania man a rekord ti Hybrid Timber Rersources kadagiti maseknan nga opisina ti gobierno-yo sadiay Manila. Nagpatulong kami iti British Embassy sadiay Manila. Kinontakda ti Securities and Exchange Commission, Board of Investment , ken ti DENR, ngem awan ti masarakanda a papeles wenno ania man a napalabas a rekord ti Hybrid Timber Resources. Ania ti makunam, Victor?” kinitanak.
“Madi a damag dayta.” Kinunak. “ Kayatna kadi a sawen a bogus a kompania ti Hybrid Timber? Ngem mabalin met a miembro ti maysa a “consortium” ket ti laeng nagan ti mother company ti nakarehistro. Dayta ti gapuna a saan nga nagparang ti naganna iti SEC, BOI ken iti DENR. Kontakenyo manen ti British Embassy, ket kiddawen-yo a sukimatenda a naimbag. Amangan no nalibtawanda laeng.”
“ Kinapudnona, saanko a magustuan ti insubmitirna a”business plan. Agduadua-ak pay kadagiti datus nga inlanadna iti investment proposal-na. Adalento a naimbag ti komite a buklen ti FIB. Tamingen ken amirisento a naimbag ti komite.”
“Kaanonto ti pannaka-ilatagna iti komite?” inimtuodko.
“ Naka-iskediul a mailatag iti komite inton umay a lawas. Adda pay dua nga immuna nga investment proposal a masapul a tamingen ken desiosionan-mi ita a lawas.”

ITI MAIKADUA a lawas iti Enero, immay manen ni Romy Camacho iti opisinak. Madama nga idardarasko a leppasen dagiti nabuntuon a papeles iti rabaw ti lamisaanko gapu ta naurnong dagitoy kabayatan ti ag-tallo a lawas a “vacation leave-ko” Nagbakasion kami a sangapamilia sadiay Melbourne nga ayan dagiti kabagian ni Misis-ko Sadiay metten Melbourne a nag-Baro a Tawen-kami.
Diretso a simrek iti opisinak Saan man la a nagtuktok iti nakalukat a ridaw ti kuartok Ugalik a saan nga irikep ti ruangan. Kaykayatko a kanayon a silulukat ti ridaw ti opisinak. Kinablaawak ngem saan a simmungbat. Nairteng ti rupana. Saan a pulos nga immisem Inyawisko ti panagtugaw-na ngem nagtalinaed a nakatakder iti sanguanak Saan a simmungbat a dagus idi dinamagko no addan banag ti aplikasion-na nga ag-logging.
“Awan ti gasatko nga umay ag-logging ditoy Solomon Islands. Na-reject ti investment proposal-ko. Ita pay met ngarud a bulan ti Enero a napasamak. Karugrugi ti tawen. Malas a talaga! Dagiti anak ti sal-it nga EGOYS, kunak man la no mapagtalkan ida. Naglaingda nga agkari. Impanamnamada kaniak ti suportada iti proyektok ngem awan met gayam ti serbida nga agkarkari Sapay no di nagadu ti nagastosko a nagpakpakan kadakuada. Nagrawetda a mangan ken uminom kadagiti naitklab!”
Saanak a nakatimek. Namrayak a minatmatan. Nadlawko a makapungtot unay.
“Naggapuak dita opisina ti FIB. Nakasaritak ni John Kouni ken dagiti kaduana nga opisial iti FIB. Imbagada kaniak a saan nga inaprobaran ti komite ti investment proposal-ko. Insingasingda ketdi a mangipatakderak iti sawmill ken planta ti plywood. Imbagada pay a nasaysayaat kano no mangipasdekak iti paktoria ti muebles ken moldora a pang-eksport. Ngem prangka nga imbagak kadakuada nga” interesado-ak laeng iti “logging”. Sal-it ket dagitoy nga Egoy.” Intabbaawna.
“ Imbagak kenka idin a saanka koma nga agtalek kadagiti karida. Kitaem itan ti napasamak. Dakkel a gatad ti nagastos-mo agraman ti bannogmo a namin-adu a nagbiahe nga immay ditoy Honiara tapno agpalo-ap kadagiti papeles.”
“ Wen ngarud. Dimo man la impaay ti tulong-mo kaniak. Opisial-ka pay met ngarud ditoy MCPI. Awan serserbiyo a Filipino nga adda ditoy. Diyo pay ammo a tulongan dagiti kailian-yo!” intebbagna.
Naklaatak iti insawangna. Nariknak nga immulo ti darak. Tumakderak koma a sumungbat, ngem dinagusna ti timmallikud a bulonnan a rimmuar iti kuartok. Insurotko ti panagkitak kenkuana agingga iti nagpukaw ti likudanna iti pasilio. Makapungtotak met ngem tinimbengko ti riknak. Namrayak ti nagkidem a nagliad iti tugawko.

AGSAPA. Sangsangpetko iti opisinak idi dumteng ni Romy Camacho Narabuy ti isemna nga immasideg sa dagus nga inyawatna ti dakulapna a makia-lamano.
“Sorry , kailian. Dispensarem koma ti naisawangko kenka idi kalman. Saanko a nagawidan ti bagik a nagsao iti kasdiay gapu iti luksawko kadagiti Egoys. Saan a rumbeng ti inaramidko. Sorry a talaga. Dispensarennak…”
Minatmatak Nadlawko a napasnek ti langana a nagpadispensar.
“Okey lang Kailian. Awan ti aniamanna. Maawatanka. Lipatemon ti napasamak.
“ Thank you. Talaga a mabainak unay kenka.”
“Ket ania ngarud ti planom ita? Adda pay met laeng ti Auto Repair Shop –mo dita Ranadi Industrial Estate.’ Inimtuodko.
“ Dayta ti maysa nga immayak kailian. Adda koma manen kiddawek kenka. Pangaasim ta saanka koma a maum-uma iti kanayon a panagkiddawko kenka. Idi rabii, nagsaritakami ken ni adingko a ni Jeffrey. Imbagana a napigsa ti negosio nga Auto Repair and Panel Beating Shop. Saanda kano a magebgeban ti trabaho. Masapul a manayonan ti trabahador. Panggepmi ti mangala iti pito wenno sangapulo pay a trabahador nayon dagiti immuna nga innem a trabahador-mi. Kiddawek man a tulongannakami a mangala iti working visa dagiti trabahador, kas iti inaramidmo idi ken ni Jeffrey ken dagiti innem a trabahadormi.”
“Dayta la gayam. Madadaanak a tumulong iti dayta a banag. “ impasingkedko.
“Agyamanak manen kailian. Ken ammom, planok ti mapan sadiay Port Moresby. Padasek ti mangipila iti aplikasion nga ag-logging sadiay Papua New Guinea. Aggapu ita sadiay Papua New Guinea ti kaaduan a kayo a maiserserrek sadiay Filipinas.”
“Ala ket nasayaat a no padasem sadiay PNG. Ngem agannadka koma sadiay Port Moresby. Delikado ti karadkad dagiti expatriates a mangmangged ken negosiante sadiay PNG. Maigapu dayta iti panagraira dagiti awaganda iti” rascals”, wenno dagiti hold-aper ken tulisan. Uray no tengnga ti aldaw, ag-hold-apda kadagiti lansangan.” Imbalakadko.
“Napadasam kadin ti nagnaed sadiay Papua New Guinea?” inimtuodna.
“Innem a bulan a nagtrabahoak sadiay iti proyekto ti ILO. Naidestinoak iti Ministry of Trade and Industry sadiay Port Moresby.”
“Addan kontakko a nangato nga opisial ti gobierno sadiay PNG. Nagam-ammokami sadiay Manila. Inkarina ti tulong-na kaniak iti pannakaipagna dagiti papeles-ko nga ag”-Logging” . Damagko a nalaka kano ti mangala iti Timber License Agreement sadiay PNG.”
“Good luck, ngarud kailian. Ngem kas naipakaunakon, agan-annadka koma sadiay. Kitaem daytoy.” Imbaskagko ti kabarbaro a kopia ti pagiwarnak a Solomon Island Standard
iti rabaw ti lamisaanko. Nagdadakkel ti naisurat a letra ti paulo a damag; PNG- Deputy Commissioner of Forest-SHOT DEAD.
“Maikatlo daytan a nangato ti saadna nga opisial ti gobierno ti Papua New Guinea a pinatayda iti uneg laeng ti lima a bulan. Patayenda dagiti managkunniber ken killo ti aramidna nga opisiales ti gobierno .” Kinunak. “Ania , kailian, kayatmo pay laeng ti mapan ag-logging sadiay Papua New Guinea?”
Saan a nagtimek a dagus. Immisem ketdi iti bangbangir. “Ti tao, uray no sadino ti ayanna, no talaga nga orasnan ti matay, ipanna lattan kailian. Patiek nga adda naikari nga uged ti biag-tayo. Uray sadino ti ‘yantayo ken ania man ti ar-aramidentayo, no dumteng dayta nga uged, saantayon a malisian ni patay. Ken damag-ko nga adu kano dagiti Filipino a mangmangged sadiay PNG.”
“Agpayso dayta. Adda nasurok a tallo-ribu a Pinoy a mangmangged sadiay PNG. No kasta ituloymo ti planom a mapan ag-logging sadiay Papua New Guinea.?”
“Wen kailian, bareng adda nasaysayaat a gasatta-yo sadiay.” Kinunana.
Nagpakada. Intulnogko iti ruar ti opisinak. Nasaranta ti widawidna a nangunor iti pasilio. Insursurotko ti panagkitak iti “Logger”-a Pinoy agingga a nagpukaw ti likudanna iti ayan ti agdan ti pasdek ti MCPI. – #

Advertisements

%d bloggers like this: