Ti Danapidip nga Addang ni Manong Rod

Maika-2 a Gunggona/ Salip iti Sarita iti Iluko, 2007 Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literature/ Dagiti Hurado: Lilia Quindoza-Santiago, Juan S.P. Hidalgo Jr., Rufino L. Rebudal

Ti Danapidip nga Addang ni Manong Rod
Sarita ni BERNARDO D. TABBADA

MINATMATAK ti nagsukong a cot bed a nagid-iddaan ni Manong Rod. Nagtukkol iti tengnga gapu iti pannakakupinna ket naipasanggir iti baet dagiti dua a kabinet iti dirty kitchen. Ammok, uray diak makita, a bikkog ti paset a pagsaadan ti patong. Nadagsen ngamin ni Manong Rod ken adu dagiti tiempo a nakaidda a nakasikkawil nga adayo ti pampanunotenna. Masansan a makitak daytoy a langana aglalo no malpaskamin a mangrabii.
Ita, nabayagen a di naar-aramat ti cot bed. Awanen ni Manong Rod. Ngem kinapudnona, uray sadino ti taliawek iti uneg ti dirty kitchen, adda latta makitak a mangipalagip kenkuana. Ti buong a sarming a masansan nga aramatenna no agsagaysay. Pati ti dakkel a lansa a nakaibitbitinan ti camouflage a diaket a ruamna nga usaren uray iti rabii ti kalgaw, adda pay laeng.
Kasla agur-urayda iti panagsubli ni Manong Rod.

SAKBAY ti isasangpet ni Manong Rod ditoy balay, linawas nga umay aglaba ni Nana Fanny. Sennaay ni nanang, saannan a magebgeban dagiti umad-adu a trabahona gapu iti kinasadut ken kinalaingmi nga agsukat. Agtitinnudokami nga agkakabsat no agdayengdeng ni nanang. Ni Manang Oping koma ti pudno a makatulong ta balasangen. Isuna laeng ta ad-adda a dagiti libro ken dagiti dua nga asona ti tamtamingenna. No saan, rummuarda ken Manong Andring a mapan makimisa wenno mapan makipagpraktis iti choir idiay simbaan. Diak ammo no agpayso wenno pambarda laeng a mapan agpasiar. Dakami ken Onela, awan pay ti ania a maitulongmi ta addaak pay laeng idi iti Grade III, Grade I met ti adiek. Ay-ayam a saan nga agpatpatingga ti kayatmi. Ngem kuna ni nanang, rebbengna a masapa a maisuro kadakami ti responsibilidad isu nga uray iti edadko a sangapulo ken walo met ni Onela, ammomin ti aglaba kadagiti panty ken paniomi kasta met kadagiti pumpunas. Ammomi metten ti agdalus ken agisimpa iti kuartomi.
Matandaanak unay ti idadateng ni Manong Rod ta Domingo idi ket ni Nana Fanny ti masmasdaaw a nangilukat iti ruangan idi agtogtog dagiti agaariwawa a sangsangpet. Nagluganda ti atiddog ken para pasahero a dyip.
Dagus a pinukkawak ni nanang. Agsibsibug met ni tatang iti bassit a hardin iti likud ti balay. Rimmuar ni nanang iti ruangan ket idi mailasinna dagiti simmangpet, limmawag ti rupana a simmabat.
“Ay, nagsayaaten ta addakayo. Komusta dagiti taga-Canada? Ni Regie, Mayyet?” sinaludsodna.
“Addad’ta, ne, Manang,” intudo ni Anti Mayyet ti bigotilio a rumrummuar iti dyip.
Immisem ni Tata Regie. Saan a maun-uni daytoy asawa ni Anti Mayyet nupay damag a baknangen idiay Canada. Agtartrabaho kano iti maysa a kompania ti lana.
“Sumrekkayo, a, ta ditoy uneg ti pagpapatangantayo,” inyawis ni nanang a napalalo ti ayatna. Kasinsinna ni Anti Mayyet a kapamitlonan ti agawid ditoy Filipinas.
“Ngem mabiitkami laeng, Manang, a. Agpipikel kanon dagiti luppo ni Reggie gapu iti kapaut ti biahemi a naggapu ‘diay probinsia. Nabayagkamin a simmangpet manipud Canada. Nagtaruskami laeng ‘diay probinsia ta natay ni lelongna ket inyur-uraydakami. Agsublikaminto,” pinagsasaruno ni Anti Mayyet.
Bayat ti iseserrekda iti balay, insennaay ni Anti Mayyet ti rigatda a nagpaprobinsia. No saan a mabtakan ti pilid ti lugan, adda malipatan ti konduktor ket agsublida iti naggapuanda a terminal ti bus. Adda pay napadungparanda a traysikel idiay La Union.
“Kasta a talaga no natay ti kamkamakamenyo,” kinuna ni nanang.
“Kinapudnona, isu nga addakami, Manang, ta umaymi idagas ‘toy anak ni Mang Ansong ta umay kano agyan a katulonganyo. Nagsayaatkayo ditoy ta makaalakayo pay la ‘ti katulong. ‘Diay Canada, maisangolkami ‘ti amin a banag,” kinuna ni Anti Mayyet.
Immisem ni nanang. Diak ammo no yamanna ti panangisangpetda ken ni Manong Rod wenno ti pannakaammona nga adda pay laeng ditoy Filipinas ti awanen idiay Canada.
Bayat ti panagpalamiis ken pannangan iti biskuit dagiti sangaili, nagtaktakder ni Manong Rod a nangbuybuya kadagiti mula iti aglawlaw. Nadlawna a nalabaga ken dippig ken dadakkel-bassit dagiti dangaw nga agkaan kadagiti uggot ti lychees a mula ni tatang iti sango ti balay. Sabsabali daytoy nga insekto, kunkunana ngata iti nakemna ta nangtiliw ti maysa. Idi butingtingenna, napangirsi iti napalalo nga angot daytoy. Imbarsakna ti nalabaga a dangaw iti ’yan dagiti santan a nayampir iti sementado nga alad. Impunasna ti imana iti pantalonna a maong sa inangotna. Inulit-ulitna daytoy agingga iti napnek a dina maikkat ti angot.
“Gunggonam,” inyel-ellekmi ken Onela. Dinakami makita ta addakami idin iti uneg ti kotse a naigarahe. Nagkitakita ni Manong Rod iti aglawlaw agingga iti nataldiapanna ti burnay a pagtaytaya ni tatang iti tudo nga aggapu iti kalasugan. Inasitganna ti burnay ket inugasanna ti imana. Sa inangotna. Natakuatanna la ketdi a nadaras a maikkat ti angot ti dangaw iti danum. Kalpasanna, nagsawarsawar manen dagiti matana iti aglawlaw.

NAGYAN nga agpayso ni Manong Rod ditoy balay. Idi agbayag, nadlawmi a saan unay nga agdigdigos. Ti pammatina siguro, malisianna ti rugit no naannad la ketdi ti garawna. Inikkan ni Manang Oping iti daan a deodorant. Inawatna a siraragsak a kas kadagiti dadduma a naisagut kenkuana. Pinadasna nga inusar iti naminsan wenno namindua. Idi kuan, nalipatannan. Kinaykayatna ti kalamansi. Pinadawatan pay ni Manang Oping iti bangbanglo. Nalabit bainna laeng a dumawat ta impakpakaunana a naang-angot kano pay no agtipon ti anglit ken bangbanglo ta makarurusoken no kua. Isu ti nakaammuak nga adda gayam nabangsit a bangbanglo aglalo no daan ken narayok la unay.
Idi sangsangpetna, binuybuyami ken Onela ti panangisimpana kadagiti alikamenna manipud iti nangisit a bagna. Kalalainganna ti kadakkel ti bag. Makalaon ngata iti lima paris a pantalon ken T-shirt wenno polo shirt, tualia, ken babassit a bambanag nga agserbi iti bagi. Ngem maysa laeng nga ules ken agparis a maong ken polo shirt, sinelas, uppat ngata a brief, ken sepillo ti nakitami. Awan ti tooth paste. Asin ti usarenna kas napaneknekanmi kadagiti simmarsaruno nga aldaw. Igatanganto ngata manen ni nanang iti aramaten daytoy, kinunkunak iti nakemko. Dagidi lattan ti insimpana iti uneg ti kabinet iti dirty kitchen a pagturoganna.
Natayag a narapis ni Manong Rod. Kalalainganna a basketball player no pagesmanna koma daytoy. Isuna laeng ta “naginad a kawayan,” kuna ni nanang iti daydi umuna pay laeng nga aldawna kadakami.
No malpaskami a mangan, agdengngeg kadagiti pagpapatanganmi idinto nga agsangsanggir iti abay ti lababo nga agur-uray iti panaginnawna. No malpaskamin, tumulongen nga agkalungkong ken aginnaw. Saywasaywanna iti mamin-adu ti pinggan tapno masigurona a maikkat dagiti innapuy wenno ania man a naipigket sananto in-inayaden a kudkoden iti scrabbing pad. Awan pambar iti silap nupay suspetsami nga adayo ti pampanunotenna no kasdi nga agindurog ti tignayna.
Naminsan a panagin-innawna kadagiti inusarmi a nangaldaw, nagsaludsodak. Simrek idin da tatang, nanang, ken Manang Oping iti salas; duakami laengen ken Onela a mangbuybuya kenkuana iti kosina.
“Apay, ania ti pampanunotem no agin-innawka, Manong Rod? Agtagtagainepka a siririing?”
“Apay, ‘ya?” Kasla nasaktan iti saludsodko.
“No nagbayagka. Uray dakami la ken Onela ti agngatngatingat dita lamisaan, agur-urayka latta agingga iti malpaskami.”
“Makaasawakayonto pay no aginnawak a mangmangankayo? Maysa pay, seremonias ti aginnaw,” impalawagna. “Masapul nga ikkaten amin a kimpet iti pinggan ken kutsara sa sabonen tapno awan a pulos ti angotda sakbay a balnawan a nalaing. Total, awanto met ti ar-aramidekon kalpasanna, apay diak pay la aramiden ti usto?”
Baybay-anmi lattan uray ta adu dagiti maitulongna a dimi kabaelan nga aramiden. Agakup iti takki dagiti dua nga asomi. Agawit kadagiti nadadagsen a yaon ni nanang iti uneg ti freezer. No saan, agaramid kadagiti banag a dimi malaglagip, kas iti ullaw a manmano a makita ditoy siudad. Naminsan, nangaramid iti ullaw a sinanbillit. Kinaykayasanna iti nabayag dagiti sinigsigitna a kawayan. Idi masangalna, nagsidsiddaawanmi ken Onela. Anian a nagpulido. Agparparaypay dagiti dutdot ti payakna. Ti ulo kasla pudno. Inan-anusanna a binukel dagiti dandani kasla panait ti kababassitna a bamban. No patayabenmi ket nakangaton iti tangatang, ipagarupmo nga agpayso a billit. Agam-ampayag latta wenno saan, agsuek nga agpababa iti kanito a lukayanmi ti linas; ket no kidagkidagenmi, agkinodkinod nga agpangato agingga iti makabatog kadakami.
Saan laeng a dayta. Agaramid pay iti turumpo; no saan, palsiit. “Pagbalinem a lakien dagita ubbing,” indillaw naminsan ni nanang idi yaramidannakami ken Onela iti saggaysakami a palsiit. Pagpalsiitmi kano kadagiti bao a sumrek nga agkallong iti uneg ti balay. Ni Manong Rod ti agpili kadagiti natarimbukel a bato a pagbalami. Adda la nga iggemmi dagiti palsiit ngem pulos a dikami nakapatay iti bao ta no minulenglengannakami dagiti bao, agpadakami ken Onela nga agmalmalanga. Nalanay dagiti matada. Ipalagipda dagitay eskuater nga agsuksukain iti pagbiagda kadagiti basura iti Payatas a kas nakitkitami iti telebision. Di agsardeng ti panagkutkutimda iti murkat wenno ania man a maiwara iti kosina idinto nga agpigpigerger ti lapayagda. Makigkigtotkam’ no kua ta pagam-ammuan la ta panabsiiten ni Manong Rod ti makipinpinnaliiw a bao. Maidalutaytay nga agkinkintayeg iti sadino man a pakaiparsiakanna.
“Buybuyaenyo met lattan, mapatayyo pay?” kunana.
“Ma’riekak. Diak sa kabaelan ti pumatay no kasdiay a makipinnerrengda,” kunak met.
“Saanyo nga aw-awagan ida iti bao ta didanto ket mangngeg. Ammodanton ti planotayo. Donia, kunayo.”
Isu met laeng a Donia ti tawag ni nanang kadagiti agkalkallong kadagiti mabati a sidami. Ipagarupko nga al-alia idi ti pabpabasolenna.

KINAYKAYAT ni Manong Rod ti agmaymaysa ngem ti mapan makiummong kadagiti kapatadanna iti ruar. Kudit a kudit iti nalannay a tignayna. No dadduma, isamirana ti makiang-angaw kadakami ken Onela gapu ngata ta mauman no awan ti ar-aramidenna. Daytoy ti dakkel a naggigidiatanda kadagidi immun-una ngem isu a katulonganmi. Daydi sinarunona, sinipsiputan dagiti polis iti nabayag. Naalimadamadmi a suspetsaenda a makikuykuyog kadagiti drug addict iti lugarmi. Idi kellaat a pimmanaw, binirbirok da tatang ken nanang iti presinto dagiti polisia ken kadagiti kabangibang a barangay. Idi kuan, binaybay-andan, aglalo idi naibaga ti tserman ti barangay nga under surveillance kano. Nadisidir ni tatang a saannan a pastreken ti nagpukaw a katulongan amangan no biroken dagiti polis iti balaymi ket mapanunotda kano ti agimula iti maiparit nga agas. Dakamin ti agbalin a pagbagasan no kua. Kasta kano ti maar-aramid. Uray kadagiti polis, adda metten sumagmamano a mangkikibrong. Gapu ngata iti napalalo a rigat, kuna ti tatang.
Sungani ni Manong Rod. Rummuar laeng a mapan gumatang iti tinapay iti agsapa wenno ania man a masapul ni nanang iti panaglutona. Dina ketdi maliwayan ti agibelleng iti basura. Nakadaldalimanek ti panangilasinna kadagiti plastik ken dagiti agrupsa. Pagtitiponenna dagitoy iti dust pan no agkaykay iti ruar ken uneg ti inaladanmi. Sakbay nga ipattogna dagitoy iti pagbasuraan, paglasinennan dagiti plastik ken agrupsa, uray dagiti babassit a wrapper ti karmelitos ken dagiti rungrong ti sigarilio. Dumlaw pay dagiti katulongan dagiti kakaarruba iti kasdi a kinadalimanek ti pagbasuraanmi. Uray siak, dumlawak ta saan nga agtunos daydi a kinadalimanekna ken ti kinasadutna nga agdigos. No apay nga eksperto la unay maipapan iti basura. Di nagbayag, naduktalak ti gapuna. Kursonadana gayam ni Nene, ti katulongan da Nana Teresa, ti kaarrubami a retirado a nars. Napaliiwko a dina mayadayo ti bagina ken ni Nene ken kasla parparimrimanna latta. Daytoy ti gapuna a pinanaganan ni tatang iti ‘arem-mata, bain-baga’.
“Loko, palpalludipam met lattan, dika met makauni. ‘To no kuan, a, ket nakanobio ‘ti sabalin. Agsaoka, a, tapno adda sungbatanna.”
“Nakababain, Tata, no dinak kayat,” dayta ti sungbatna.
“Ania ngarud ti ekspektarem iti pinnarimrim? Kasta lattan inggana’t inggana?”
“Buybuyaek lattan, a, dinak la ket kagurgura.” “Saannaka a kagura ngem no mabayag a kasta la ti pagpatinggaam, mauma, a,” nakuna ni tatang a makasuron iti kinadagmel ni Manong Rod.
Gapu ngata iti ayatna nga agbayag kadakami ni Manong Rod, insuro ni tatang a mangipeksa iti ayatna. Nagpalpaliiwkami ken Onela. Nagay-ayam iti panunotko ti saludsod: Kabaelan ngata ni tatang a baliwan ti kinabuntog ni Manong Rod? Nakayanakanna ti kinapilot. Seremonias amin a banag kenkuana. Narimat ken natinggaw ti panangdiskribir ni nanang kenkuana: “Kasla aggargaraw a bisukol. Nabennat a kasla goma dagiti gurong ken takiagna. Iskeleton!” kunana a lintegenen no makapungtot. Ni tatang, sabali. Detaliado ti panangisurona ken ni Manong Rod.
“Umuna unay, ammuem no kayatnaka ti babai. Kayatnaka ngata daytoy a Nene?”
“Siak ti taliataliawenna no agibellengkami ’ti basura, Tata. Saan la a namnaminsan nga insagidna ti takiagna kaniak.”
“Nasayaat dayta a senias ti maysa a babai. Ngem nalabit, aksidente laeng. Padasem a kapatang. Damagem no kasano ti kabayagnan kada Manang Teresa; no ’dino a talaga ti probinsiada. Agsaludsodka kadagiti banag a dina masungbatan ’ti wen ken saan. Pagesplikarem ken ipakitam nga interesadoka kadagiti ibagbagana. Saanmo a pulos diskutiren ta dinanto ipagarup a pilosopoka.”
“Ania pay, ‘Ta?” sinaludsodna. Nailanad iti rupana ti pagusna a dumngeg.
“Garampingat wenno naulimek?”
“Saan unay agsasao. Naulimek, Tata. Dayta ngarud ti amkek amangan no napili.”
“Loko, adu a klase ti babbai ngem isuda amin, kayatda ti paarem. Dagiti dadduma, maituredda pay nga isagid ti susoda, saan laeng a takiag. Dagitoy dagitay garampingat. Nalaka dagitoy. Dagiti dadduma met, naulimekda a kasla di makabtak ‘ti bulong. Kaskasdi a kayatda met ti paarem. Adda kenka no ania ti klasem a lalaki.” Nagsardeng iti apagbiit ni tatang. Nagpanunot a kasla adda nagbiddutanna. Idi kuan, innayonna: “Dagiti madre, sabalida dagitoy. Indatondan ti bagida iti sabali a lubong. Ngem bassitda unay a porsiento ti babbai. Bay-am idan.”
Diak ammo no naawatan ni Manong Rod ti naudi nga imbaga ni tatang. Nauneg ti kasla agsisinggalot nga adda iti panunotna. Limmabas ni Apo Dios, kunak ta nabayag nga awan ti nagsarita.
“O…..ania ti makunam, loko?” sinaludsod ni tatang idi makitana a madukotan ni Manong Rod.
“Maslegak ngarud, Tata, aglalo no nabayagen a mariknak ti ayatko ‘ti maysa a babai. Aglamiis no kua dagiti sakak kada imak.”
“Natural la dayta. Panunotem a no inikkannakan ‘ti senial dayta babai, kayatnaka. Tagtagaimpenna met ti panangibagam ‘ti ayatmo. No kasano ti butengmo, kasta met ti gagarna nga umasidegka kenkuana. Dika agkalseb, a. Agsaoka. Ken dalusam dayta bagim. Agdigoska nga inaldaw. Agbangbangloka. Kasla kaldingka a mabuteng iti danum!”
“Diak la masango no kua ket, Tata,” impambarna.
“Dayta kuentasmo a dimo maikkat dita bagim, ikkatemon. Naangdod daytan. ’Sino kadi ti nangted kenka dayta linas a kuentas… dayta scapula?”
“Diak malagipen, Tata. Anib kano,” kinunana.
“Makitak ket panait sa met. Dayta pannakakrusna, lupot sa pay. Naangdod itan, a. Agurayka…” Simrek ni tatang iti kuarto a pagturturoganda ken nanang. Idi rummuar, inyawatna ti plata a kuentas a nakaimuntaran ti ladawan ni St. Christopher. “Dayta ti usarem. Dayta ti talaga nga anib. Saan nga agsagepsep ‘ti ling-et.”
Manipud idin, agbitbitin lattan a mutia iti barukong ni Manong Rod daydi a kuentas. Kaay-ayona ti burluloy. Uray daydi bronse a porselasna, agpadada iti kuentas a kasla paset ti bagina. Mabalinko ti makipinnusta, idigosna dagitoy a naisagut kenkuana.
Idi a tiempo, adda ngatan makatawenna kadakami ni Manong Rod. Maysa a kaeskuelaak nga agnagan iti Joseph ti kanayon a mangsutsutil kaniak. Agkatugawda iti kaeskuelaanmi a Michael ti naganna. Kalpasan ti panagresaytko no awagannak ni Ma’am, guyoden ni Joseph ti tugawko ket katkatawaandakto a mapadata iti datar. No kua, ay-ayamen ni Joseph ti katayna. Agpalpalobo ket inton’ bumtak daytoy apagisu nga agparsiak ti katay iti likudko. Daytoy ti di agpatpatingga a problemak kadagiti agsapa a mapanak agbasa. Impulongko ditoy balay. “Tukkolennan, a, ’ta durim. Bay-am man ta umaykonto kapatang ti titsermo,” kinunkuna ni nanang. Ngem di met immay.
Maysa a tengnga ti aldaw, insuot ni Manong Rod ti diaketna a camouflage kasta met ti patig a pantalonna nga impaw-it ni Manong Jake manipud ‘diay America sa nagboluntario nga immay nangala kadakami ken Onela idiay eskuela.
“Itudom man ti Joseph kadagitoy,” kinunana nga insawar dagiti matana kadagiti agkikinnamat a babbarito iti ruar ti kuartomi.
Intudok ni Joseph, ti ngirngir ken sikkil ti buokna a kaklasek. Nagin-inayad nga immasideg ni Manong Rod. Idi magaw-atna ti ngirngir, kinemmegna ti ulo daytoy.
“Umaykad’toy man, loko,” kinunana iti makapungtot a timek. “Apay a kanayonmo kano a guyoden ti palangka ni Paulyn nga uray la a mapatpatugaw iti datar? Ammom a kanayon nga aggurigor gapu ti ar-aramidem? Kayatmo ta alaenka ‘diay kampo ta kilawenmi ‘ta lategmo? Asinak saak kilawen nga agdardara, kayatmo?” kinunana a kasla kumilaw nga agpayso dagiti matana.
Nabigla ngata ni Joseph ta nagkuyet a nangisursurot iti ulona iti direksion a nangiturongan ni Manong Rod. Pasaray ipasangona tapno agpinnerreng dagiti taotao dagiti matada. Maimutektekan ti napalalo a kigtot ni Joseph. Situtulnog a nangisursurot iti ulona a pasaray maiturong iti likudan tapno maipasagepsep iti panunotna ti kinalibre dagiti agsasanggala a tuwato iti daya ti eskuela. Nagsarsarukigkig ti padak nga ubing.
“Aggurigor pay la no rabii, dakeskan,” impangtana sa inibbatanna nga induron ni Joseph. Simmerser daytoy a kasla nakagarut nga ullaw.
Naibullaaw ngata kenkuana ti Benjie Paras a rupa ken tayag ni Manong Rod ta simmingpet a namimpinsan. Daydin ti naudi a pannakakitak iti ay-ayamna a palpalobo.

AWAN ti panagduaduak, impangag ni Manong Rod dagiti pammagbaga ni tatang. Di nagbayag, pasaray umallatiwen iti balay da Nana Teresa. Idi damo, kapatpatangna pay nga umuna dagiti babbarito a kakaanakan ni Nana Teresa. Kalpasan ti ad-adu pay a panangidalan ni tatang, kapatpatangnan ni Nene. Nobiana ngatan, kinunkunami.
Nagkatkatawa ni tatang.
Nasimron met ni nanang. “Nobiak, kunam, a, durog a laklakayan,” inkusilapna.
“Insurok, a, ta dagmel met. Makakettang a kitkitaen. Maysa pay, nalabit mabaybayag ngata a pumanaw no adda bambantayanna ditoy kaarrubatayo,” insungbat ni tatang.
Nadlawmi nga immalibtak ni Manong Rod nupay kasla pay la kabalio a basnotam no kayatmo a tumaray. No mapan umiliw ni Nene kadagiti kakabagianna idiay Bulacan, sumurot met. Isu kano ti mangiplete ken aggatang ti ipasaraboda— biskuit no kua, ay-ayam dagiti kakaanakan ni Nene no dadduma. Kastoy a kanayon ngem baybay-anmi latta agingga iti naibagana a baybayadanna payen ti SSS ni Nene. Umuna a maalanan ti sueldona sakbay a dumteng ti panagsusueldo. Kinirmetan metten ni nanang ti panagitedna iti kuarta. Kasta a kasta ti naar-aramid. Patigmaan ni tatang, saan la ketdi a makautang, baybay-anna lattan. Ta ania ketdin ti laingna nga agluto.
Matandaananna amin nga isuro ni nanang. Pinakbet, dinengdeng, sangkutsar, ulo ti ikan a napno iti digo, ammona amin. Namasterna daytay sinampalokan a luto ti kalding. Kanayon nga agluto iti kastoy ta kanayon a kiddawen ni tatang, isu a sinipsiputak naminsan. Agpagatang iti ulo ken saksaka ti kalding, pulpoganna a naimbag tapno mapuoran dagiti natedda a dutdot. Kalpasan daytoy radradanna iti asin tapno maikkat kano ti angdodda. Tupekennan iti kayatna a kadadakkelda sananto ipisok iti pariok nga adda laya ken lasonana. Kirogenna iti mabayag. Inton napnek a simmagepsepen ti raman, yalisnan iti dakkel a kaserola a pangikabilanna iti kalalainganna ti kaaduna a danum. Templaanna iti asin ken salamagi ket urayenna agingga iti mabayag nga agburburek. Pislepislenna dagiti karne, ken raman a raman. Daydi ti nakadlawak nga atiddog gayam ti bibigna. Ipagarupnan sa a madepdep ti pudot no yatiddogna ti bibigna nga umigup iti agburburek a digo manipud iti nasukong nga aklo. Ania ketdin a nagimas ti sinampalokanna. Kalalainganna unay ti alsem kasta met ti apgad ti makaapiang a raman.
Ti ‘yanna a dakes, ni Nene ti saan a nagbayag kada Nana Teresa. Idi simmangpet ti kabsatna manipud idiay Japon, nagpakadan kada Nana Teresa. Pinalubosanda a pumanaw iti panagtapus ti bulan. Idi agpakada, maikatlon a lawas ti bulan. Adda pay makadominggo a panagpatpatangda ken Manong Rod iti abay dagiti kotse a naiparking iti kalsada nga abay dagiti balbalaymi. Makaanayen a buybuyaenda ti bulan no mairana idi ti kabus.
Adu pay ngata ti nagpatpatanganda, saan laeng a ti bulan. Naipasagepsep ti ayatna ken ni Nene, kunak ta no mabalin ngata koma, saandan nga agsina. Manipud iti bigat agingga iti rabii, masansan a makitak a tumammidaw iti ngato ti bakudmi a mangsirip ken ni Nene. Pasaray metten rummuarda a mapan agbuya iti sine ken agpaspasiar idiay Gateway ken Ali Mall. Kiddawen ni Manong Rod ti panangyuna ni nanang iti sueldona. Dati nga awan ti urnongna ta idi damo agipatpatulod iti kuarta a pangpasimpa ni tatangna iti kosinada. Pasementona kano ti flooring ti kosinada. Ngem idi manobiana ni Nene, insardengnan ti nagipatulod ‘diay probinsia. Awanen ti magatangna a para iti bagina. Pasig a Nene. Agbuya, agpasiar; uray agdardarepdep laeng, adda latta Nene. Nadlawmi a no saan a pimmardas ti garawna, limmag-an ti bagina a mangileppas kadagiti trabahona. Rimmagsak. No saanmi a masapulen iti balay, umallatiwen iti balay da Nana Teresa. Kenkuana, kasla adda sabali ken bukbukodda a lubong ken Nene.
Naggiddan ti panagpakada ni Nene kada Nana Teresa ken ni Manong Rod ditoy balay. Makadominggo sakbay ti panagtapus ti bulan ti Enero, alimbasagenen ni Manong Rod.
“Agmauyongen ti loko,” kinuna ni tatang.
“Sikanto met. Makitam ita, kasla agkalkal a bula. Nailubon iti napigket a pitak ni ayat!” inyareng-eng ni nanang.
“Dina pay ngata napadasan ti nakinobia iti sabali. Laklakayanen ti loko kasla pay la agpampanunot nga ubing. Mano ngatan ti tawenna?”
“Beinte tresna ngatan, a. Dina met ngamin ammo idi ti agarem, kasano ngarud a makanobia. ‘Tatta, ad-adda la ket ngaruden ti problemana,” kuna ni nanang.
“Kasta no agdadamo. Kasla agpatinggan ti lubong no mapukaw ti nobia. Natural la dayta.”
“Ti kunam, a. Agpatingga metten ti kaadda ti katulongantayo. Trabahokto man’ amin a trabahon,” kuna ni nanang.
“Pagdaksanna kenka ta dayta la bagim ti ammom nga agtartrabaho. Tumulong met amin nga adda ditoy balay. Uray dagita ubbing.”
“Marigatanak la unay, nangruna iti panagpanunot ‘ti kanen… no ania ti lutuen a para almusar, pangaldaw, pangrabii. Nasayaat no adda ni Rod ta matulongannak kadagitoy. Uray buntog, ammona ti lutuenna kadagiti adda iti refrigerator. Makatulong la unay kaniak.”
Iti rabii ti Sabado sakbay ti ipapanaw ni Nene, inur-uray ni Manong Rod da tatang ken nanang nga agbuybuya idi iti TV iti laem ti balaymi. Nakipagbuybuya. Kasta met kadakami ken Onela. Alas onse iti rabii idi ibaga ni tatang a maturogkamin. Iddependan ti TV. Daydin ti panagin-inayad ni Manong Rod nga immasideg ken ni tatang. Dikami nagkutkuti iti ’yanmi kada nanang idi agpakada.
“Nasao ngarud dagiti ubbing nga agawid kano ni Nene ‘diay Bulacan. Ngem diak ipagarup nga uray sika, agawid metten. Ipagarupko nga agang-angawka idi,” kinuna ni tatang uray ammonan ti kasasaad ni Manong Rod.
“Nadisidirko nga asawaekon, Tata.”
“Saan a sinsinan ti mangasawa, Rod. Ibagam koma met kada tatangmo, a, ta isuda ti dumanon. Mayat ngata ni Nene, kasta met dagiti nagannak kenkuana?”
“Diak ammo, Tata. Mayatda met ngata, a.”
“Siguraduem, loko, tapno dika agkalkallautang no kas pagarigan ta madida. Napadasam metten ti napan iti lugarda ket kunam a napaliiwmo a dinaka kaayatan ti kabsat ni Nene. Sika a mismo ti naggapuan dayta a damag. Nasaritam pay idi a kinaritnaka ti asawa ti inaunaan a kabsatna gapu iti panagmadim a makiinninum. Nagawidka ditoy a nakasinelas ken nakakamiseta ta dika nakapagsagana a nagawid. Ita, mapanka ket ngarud makikabbalayen? Nagadu a simparat no panunotem a nasayaat.”
Makita a saan a maiturayan ni Manong Rod ti bagina. Kasla nakemmeg iti naidumduma a palab-og. Awan pulos gandatna a makaruk-at iti palab-og a nakaikursonganna. Saanna a nailimed ti riknana a kasla naikisapen ti tanangna nga agdesision. “Gasanggasaten, Tata. Agsubliakto man ditoyen no diak maanusan dagiti kakabagianna,” kinunana lattan.
Nagellek ni tatang. Nagdarasudos ket daytoy a taon, kasla kunana. “No siak la a maysa, baribar dayta a desision. Ngem saanka nga igawid. Ipagarupko idi a nairuammon ti bagim ditoy. Adda sueldom a kanayon, dika met aglangan a mangan no adda met pay la ket kanenmi. Maigatangandaka pay ’ti lupotmo iti Paskua ken kasangaymo. Ken da manongmo a Jake, kasla kabsatdaka nga igatgatanganda iti diaket, pantalon kada kallugong no agawidda manipud America. Ania pay ti birokem?”
“Gasanggasaten, Tata. Maka’mmonton ni Apo Dios.”
Iti dayta a sungbat, awanen ti nasao ni tatang. Ammona a nailansan iti bato ti desision ni Manong Rod.
“Ayna, Apo. Mangasawan ti buntog a kannaway ti Kaallagatan,” kinuna ni nanang a nangiladawan iti sakit ti nakemmi a padapada.

DAYDI panangkuyog ni Manong Rod ken ni Nene iti daydi malem ti Domingo ti naudi a pannakakitami kenkuana. Dimi nadamag no naibanag ti panagkallaysada ken Nene. No nagasawada man, kasano ngata ti panagplastarda ket awan met trabaho ni Manong Rod? Ammomi nga awan trabahona gapu ta immaw-awag idiay probinsia a nangdamag iti ‘yan da Uncle Martin idiay Marikina. Padasenna kano ti mapan agaplay sadiay. Ngem idi naituredna ti umawag iti telepono ditoy balay, imbagana kaniak a panggepna ti sumrek a soldado. Diak ammo no maituredna ti pumatay iti tao kas pangarigan maidestino diay Sulu. Ngem sabaga, natured met a pumatay iti bao. Ken makasurot nga dagiti buntog a sakana kadagiti parada? Inarapaapko ti langana a nakauniporme— ti nasikkil a buokna, ti napuskol a bibigna, ti muging ken teltelna a nagkarayaman ti kamanaw, dagiti kuttongi ken nawasnay a gurongna, ti lapayagna (kuna ni nanang para sarapa iti angin), ti ulona no agpukis iti kortar dagiti soldado.
Nakapamitlo ngata nga immawag iti telepono iti uneg ti dua a tawen. Maliplipatanmin ni Manong Rod idi nakabasa ni Manang Oping iti nakaal-allinggaget a damag iti tabloid. Mamigatkami koman. Nakasangokamin nga uppat iti lamisaan— ni tatang, nanang, ken dakami ken Onela. Idi umasideg ni Manang Oping, nakaukraden ti diario nga iggemna.
“Denggenyo daytoy,” inyanunsiona. “Adda Rod ditoy a napaltogan iti enkuentro dagiti polis ken tallo a hold-aper. Natay ti dua nga hold-aper agraman ti agnagan iti Rod ngem agngangabit pay laeng ti maysa. Kuna ti sibibiag nga awan ti pannakaibiangna ti panaghold-ap. Naisurot kano laeng. Kunana pay ditoy nga inusarda ti jeep a pagdeldeliberda iti Gasul a negosio ti amoda. Dua a paltog dagiti hold-aper ti nasamsam dagiti autoridad— maysa a kalibre .45 ken maysa a 38 caliber pistol.”
“Ket daydiay Rod?” magangganatan a nagsaludsod ni tatang.
“Nadalus ti agnagan iti Rod. Awan iggemna nga armas. Dagiti petaka nga adda iti bolsada ti nakasukalan iti naganda. Nakakatkatawa no maminsan ta adda met pay la pammatida iti Dios dagiti kakastoy a tattao.”
“Kasano ti pannakaammom?” sinaludsod ni nanang.
“Daytoy Rod, nakapetpet iti kuentasna idi matay,” kinuna ni Manang Oping. “Di met ngarud Santo Cristo ta adda koma birtudna.”
“Makitam dita ti kuentas?” sinaludsod ni tatang.
“Adda iti barukong ti maysa kadagiti natay ngem narigat a mailasin. Adda nalawag a retrato dagiti armas, ken petaka dagiti holdaper, ken dadduma pay, iti ‘inset’.”
“Kitaek man,” innala ni tatang ti diario ken ni Manang Oping. Miningminganna a nalaing ti ladawan iti tabloid. “Ni Rodtayo daytoy. Ni la ketdi Rodtayo da’toy. Matandaananyo daydi kuentas nga inted ni lolangyo a Piling a madre? Intedko kenkuana. Dina pulos inikkat iti barukongna daydi a kuentas. Ti kunak, isu daytoy adda iti retrato.”
“Diak patien a maituredna ti agtakaw. Nabayag kadatayo, awan la’ napaliiwko a maituredna ti agpidut,” insalpika ni nanang.
“Nagestriktoka idi kenkuana,” nalagip ni tatang.
“Pangisurok, a. Kasano koma ti panangisurok,” kinuna met ni nanang.
“Isu ti naisursurot laeng. Nasayaat koma a maammuan no kasano ti pannakaisurotna ti daydiay a grupo,” kinuna ni tatang a nagwingiwing.
Ammok nga awan ti maaramid da tatang ken nanang. Delikado nga agpayso ti makibibiang aglalo ta hold-ap met ngarud.

KET ita, bayat ti panangiwarasko iti panagkitak iti siled a nagturturogan ni Manong Rod ken pannakakitak kadagiti gagangay a banag a mangipalagip kenkuana, adda mariknak nga iliw ken kinakawaw. Ta agungar manen amin a lagipko ken ni Manong Rod, nangruna ti laingna ng agpanunot kadagiti ay-ayammi ken Onela. Diak malipatan daydi dupak a lata ti sardinas a pinagbalinna a karkarison. Adu dagiti ammona a buangayen nga anniniwan dagiti ayup no naraniag ti silawmi iti rabii. Isu pay ti nangibaga a malas kano ti ama nga aginnaw ta paunaenna kano a matay dagiti annakna. Manipud panangibagana iti daytoy, uray asino ti agriri iti napalalo a warasiwismi iti kosina, saanmin nga urayen nga aginnaw ni tatang, uray iti kutsarana laeng. Dakamin ken Onela. Naimulan iti panunotmi daydi insuro ni Manong Rod a pammati.
No palaluan ti agsao, adu kadagiti ammok ita ti naggapu kenkuana. Nabayagen da tatang ken nanang ditoy Manila (nayanakkami ngarud amin ditoy manipud ken ni Manong Jake nga inaunaanmi) ngem nalagda ti pannakaimaldit dagiti kababalin ti tribu a naggapuanda. Naigusugos a nalaing amin dagitoy ket nagbalinda a tanda ti biag a di mapunas. Impalpalawag ni Manong Rod amin dagitoy kadakami ken Onela. Saanda a pulos nga agtrabaho iti aldaw ti Domingo no di pay nalpas ti misa. Insurona a katayanmi dagiti piditpiditmi no umallatiwkami iti sabali a balay ket aginnunakami ken Onela nga agorasion no agawidkamin. “Umaykan, Paulyn, dika agbatbati!” kunak latta uray ita, ta naipaugalin dayta a kababalin. Didakami palubosan nga agidda iti sanguanan ti ridaw a paglabasan kano dagiti al-alia. Agsakitkami kano a layawen dagiti di-katatawan ket masapul a mapaniangankami tapno masukal ti ania man a sagubanit ti bagi a mariknami. Maawatanmi amin dagitoy gapu ken ni Manong Rod.
Malagipko ita. Naas-asiak koma kenkuana kadagidi adu a gundaway a diak itan mapasubli. Iti daydi a kadakkelna, maipapilitna latta koma ti kayatna, kumanunong man wenno saan iti ania a banag. Ngem kadakami ken Onela, awanen ti naan-anus ngem isu. Awan dumana ken ni Manong Jake, no di pay naas-asi. Sinayangko ti diak pannakaibaga kenkuana a kasdiay a talaga ni nanang – nasarut ti utekna nga agpanunot kadagiti naasinan a balikas aglalo no aggangganat ken mabisin. Ngem naawatan met ni Manong Rod. Saan ngata? Tumaraigid ti luak a makalagip kadagiti adu a koma a diak naaramid. Naiparagupog a namimpinsan dagiti pasamak. Nabayag a nagari ti ulimek ditoy balay. Kaniak, nasakit unay nga ulimek. Kasla talna a nangdalus iti aglawlaw tapno nalaklaka a mangngeg ken makita dagiti olimaw nga anniniwan. Apagkanito met la ket no kua ngem agpayso nga agdissuor ti no ania nga ubbaw iti riknak, kasta met ni Onela. Nagur-uraykami kadagiti kakabagian wenno gagayyem a mayat a dumngeg tapno salaysayenmi amin a maipanggep ken ni Manong Rod. Kasdiay sa a talaga. Nasken unay nga agsaokami. Kasla lumag-an ti barukongko a mangibingay kadagiti ammok a gapu iti napalalo nga asik ita kenkuana. Idi laeng a mariknak ti naisangsangayan nga iliw a, maimutektekak ita, maysa kadagiti parikut a mailagalaga iti biag. Agpayso ti kunada a maamiris amin a nagkurangan. Ngem naladawen…—O

(Naipablaak iti Bannawag, Disiembre 24, 2007.)

One Response

  1. […] [Maika-2 a Gunggona/Salip iti Sarita iti Iluko, 2007 Don Carlos Palanca Memorial Awards for Literatur…/Dagiti Hurado: Lilia Quindoza-Santiago, Juan S.P. Hidalgo Jr., Rufino L. Rebudal] […]

Comments are closed.

%d bloggers like this: